Europäischer Gerichtshof (EuGH, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej) doprecyzował wynikające z prawa Unii granice uzupełniającej wykładni umów w przypadku bezskutecznych klauzul zmiany cen w długoterminowych umowach dostaw energii (EuGH, wyrok z 24 września 2026 r. – C-900/24). Zgodnie z tym rozstrzygnięciem art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 Richtlinie 93/13/EWG (dyrektywy 93/13/EWG w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich) stoją na przeszkodzie przepisowi krajowemu lub praktyce orzeczniczej, które częściowo utrzymują skutki nieuczciwej klauzuli zmiany cen ze względu na trzyletni termin na jej zakwestionowanie. Niedopuszczalne jest również zezwolenie dostawcy energii na jednostronną zmianę takiej klauzuli na przyszłość lub nałożenie na niego takiego obowiązku.
Umowa dostawy ciepła sieciowego z długoterminowym ustaleniem cen
Coroczna zmiana ceny za zużycie
Postępowanie dotyczy umowy dostawy ciepła sieciowego, którą dostawca energii zawarł 21 listopada 2012 r. ze spółką prawa cywilnego (Gesellschaft bürgerlichen Rechts, GbR). Umowa opierała się na wzorcu stosowanym przez dostawcę energii i została zawarta na minimalny okres dziesięciu lat.
Uzgodnione wynagrodzenie składało się z trzech elementów:
-
Opłata za gotowość dostawy stanowiła wynagrodzenie za utrzymywanie dostępności dostaw ciepła sieciowego.
-
Cena za zużycie odnosiła się do ilości dostarczonego ciepła.
-
Opłata pomiarowa obejmowała świadczenia związane z pomiarem zużycia.
Umowa zawierała dwie odrębne klauzule zmiany cen. Jedna dotyczyła opłaty za gotowość dostawy i opłaty pomiarowej, druga zaś ceny za zużycie. Dostawca energii rozliczał dostawy ciepła sieciowego w latach 2015–2020, stosując corocznie dostosowywane ceny za zużycie.
Jednostronna zmiana klauzuli w 2019 r.
Pismem z 24 kwietnia 2019 r. dostawca energii jednostronnie zmienił klauzulę dotyczącą ceny za zużycie ze skutkiem od 1 maja 2019 r. GbR początkowo bez zastrzeżeń uiszczała kwoty rozliczone na podstawie dotychczasowej klauzuli.
Jednak 3 lipca 2019 r. podniosła, że zarówno pierwotne klauzule zmiany cen, jak i jednostronnie wprowadzona regulacja zastępcza są bezskuteczne. Przed Landgericht Berlin (sądem krajowym w Berlinie) zażądała zwrotu kwot nadpłaconych za lata 2015–2018 oraz ustalenia, że przedmiotowe klauzule są bezskuteczne.
Wynik postępowania przed Landgericht Berlin
Landgericht Berlin orzekł 6 listopada 2020 r., że umowne klauzule zmiany cen są bezskuteczne. Dotyczyło to również regulacji wynikającej z jednostronnej zmiany dokonanej w 2019 r. Zdaniem Landgericht rozliczenia powinny były zatem opierać się na cenach uzgodnionych w 2012 r.
Dostawca energii wniósł od tego orzeczenia apelację do Kammergericht Berlin (wyższego sądu krajowego w Berlinie). Kammergericht uznał zawartą w § 8 ust. 4 umowy dostawy ciepła sieciowego klauzulę dotyczącą zmiany ceny za zużycie za bezskuteczną. Nie spełniała ona wymogu przejrzystości wynikającego z § 24 ust. 4 zdanie 1 Verordnung über Allgemeine Bedingungen für die Versorgung mit Fernwärme (rozporządzenia w sprawie ogólnych warunków dostaw ciepła sieciowego).
Kammergericht zwrócił się następnie do EuGH. Wyjaśnienia wymagały w szczególności skutki bezskuteczności klauzuli dla dalszego obowiązywania umowy, tak zwane rozwiązanie trzyletnie oraz jednostronne wprowadzenie nowej regulacji dotyczącej zmiany cen.
Wymogi prawa Unii dotyczące nieuczciwych klauzul
Brak związania konsumenta
Zgodnie z art. 6 ust. 1 Richtlinie 93/13/EWG nieuczciwe warunki zawarte w umowach między przedsiębiorcami a konsumentami nie są wiążące dla konsumenta. Umowa co do zasady nadal obowiązuje na tych samych warunkach, jeżeli może być wykonywana bez nieuczciwego postanowienia.
EuGH podkreślił, że celem jest zastąpienie czysto formalnej równowagi praw i obowiązków umownych równowagą rzeczywistą. Dyrektywa nie wymaga uznania wszystkich umów zawierających nieuczciwe klauzule za nieważne w całości. Zasadniczo wyeliminowana ma zostać jedynie dana klauzula, podczas gdy pozostała część umowy powinna nadal obowiązywać, o ile jest to obiektywnie możliwe na gruncie prawa krajowego.
Sytuacja tylko jednej ze stron umowy nie może stanowić rozstrzygającego kryterium dalszego obowiązywania umowy. W szczególności same konsekwencje ekonomiczne dla dostawcy energii nie mogą decydować o tym, czy umowa pozostaje w mocy bez zakwestionowanej klauzuli.
Odstraszający skutek ochrony konsumentów
Art. 7 ust. 1 dyrektywy zobowiązuje państwa członkowskie do zapewnienia odpowiednich i skutecznych środków służących wyeliminowaniu dalszego stosowania nieuczciwych klauzul. Sądy krajowe muszą odstąpić od stosowania takiego postanowienia, aby nie wiązało ono konsumenta.
Co do zasady nie mogą one korygować treści nieuczciwej klauzuli w drodze wykładni sądowej. W przeciwnym razie przedsiębiorca mógłby zakładać, że sąd dostosuje później bezskuteczne postanowienie umowne w taki sposób, aby przynajmniej częściowo zachować jego interesy. Zgodnie z wyjaśnieniami EuGH osłabiłoby to zamierzony skutek odstraszający.
Granice uzupełniającej wykładni umowy
Zastąpienie klauzuli wyłącznie pod ścisłymi warunkami
Jeżeli wskutek usunięcia nieuczciwej klauzuli cała umowa musiałaby zostać uznana za nieważną, a wywołałoby to szczególnie niekorzystne skutki dla konsumenta, klauzula może pod pewnymi warunkami zostać zastąpiona przepisem prawa krajowego. W grę mogą wchodzić przepisy dyspozytywne lub przepisy mające zastosowanie w przypadku odpowiedniego porozumienia stron.
Niedopuszczalne jest natomiast uzupełnienie luki wyłącznie na podstawie ogólnych norm prawa krajowego, których ustawodawca nie poddał ukierunkowanej ocenie pod kątem zapewnienia równowagi wszystkich praw i obowiązków umownych. Dotyczy to w szczególności ogólnych zasad słuszności lub zwyczajów obrotu, jeżeli nie stanowią one ani przepisów dyspozytywnych, ani regulacji mających zastosowanie na podstawie odpowiedniego porozumienia stron.
W postępowaniu głównym uzupełniająca wykładnia umowy wypracowana przez Bundesgerichtshof (BGH, Federalny Trybunał Sprawiedliwości) opierała się na §§ 133 i 157 BGB (Bürgerliches Gesetzbuch, niemieckiego kodeksu cywilnego). Przepisy te dotyczą ustalania rzeczywistej woli wyrażonej w oświadczeniach woli oraz wykładni umów zgodnie z zasadami dobrej wiary i z uwzględnieniem zwyczajów obrotu. Z zastrzeżeniem ostatecznej oceny Kammergericht, zdaniem EuGH takie ogólne reguły wykładni nie mogą zniwelować skutków wyeliminowania nieuczciwej klauzuli zmiany cen.
Znaczenie woli konsumenta
Dla oceny skutków nieważności całej umowy lub wyeliminowania klauzuli bez jej zastąpienia miarodajna jest wola wyrażona przez konsumenta. Zgodnie z ustaleniami dokonanymi w postępowaniu GbR nie mogła ani sprzeciwić się zastosowaniu uzupełniającej wykładni umowy, ani zażądać uznania całej umowy za nieważną.
Kammergericht musi teraz między innymi zbadać, czy nieważność całej umowy wywołałaby dla GbR szczególnie niekorzystne skutki. Należy przy tym również uwzględnić, czy roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia na podstawie §§ 812 ust. 1 i 818 ust. 2 BGB mogłyby wykluczyć takie niekorzystne skutki.
EuGH odrzuca rozwiązanie trzyletnie w umowie konsumenckiej
Treść dotychczasowego orzecznictwa
Zgodnie z analizowanym w postępowaniu rozwiązaniem trzyletnim klient nie mógł powoływać się na bezskuteczność podwyżki ceny, jeżeli nie zakwestionował jej w terminie trzech lat od otrzymania rocznego rozliczenia, w którym podwyżkę uwzględniono po raz pierwszy.
Zgodnie z tym orzecznictwem cena ustalona na podstawie klauzuli uznanej później za bezskuteczną ostatecznie zastępowała pierwotną cenę umowną na trzy lata przed zgłoszeniem pierwszego zastrzeżenia. Pod względem prawnym traktowano ją tym samym jak cenę uzgodnioną już w chwili zawarcia umowy.
Utrzymywanie skutków na niekorzyść konsumenta
EuGH uznał to za naruszenie art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 Richtlinie 93/13/EWG. Rozwiązanie trzyletnie powoduje, że podwyżka ceny dokonana przez dostawcę energii staje się ostateczna po upływie trzech lat od pierwszego rozliczenia, w którym została uwzględniona, jeżeli konsument nie wniósł sprzeciwu.
W ten sposób skutki nieuczciwej klauzuli zmiany cen utrzymywały się na niekorzyść konsumenta w okresie poprzedzającym trzy lata, za które nadal mógł on zgłosić zastrzeżenia. Jest to niezgodne z wynikającym z prawa Unii obowiązkiem odstąpienia od stosowania nieuczciwej klauzuli wobec konsumenta.
Dyrektywa stoi zatem na przeszkodzie przepisowi lub praktyce orzeczniczej, zgodnie z którymi długoterminowa umowa dostawy energii pozostaje wiążąca przy zastosowaniu takiej uzupełniającej wykładni. Konsument nie może utracić możliwości powołania się na bezskuteczność podwyżek cen wyłącznie dlatego, że nie zakwestionował ich w terminie trzech lat od otrzymania pierwszego rocznego rozliczenia, w którym je wykazano.
Traktowanie GbR jako konsumenta
Art. 2 lit. b Richtlinie 93/13/EWG definiuje konsumenta zasadniczo jako osobę fizyczną działającą w celach niezwiązanych z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. EuGH wyjaśnił, że muszą być w tym celu spełnione łącznie dwie przesłanki: stroną musi być osoba fizyczna, a umowa nie może służyć celowi gospodarczemu ani zawodowemu.
Kammergericht wskazał, że prawo niemieckie rozszerza ochronę wynikającą z dyrektywy na spółki prawa cywilnego, jeżeli nie prowadzą one działalności komercyjnej. Zgodnie z informacjami przedstawionymi przez Kammergericht w ramach konkretnego stosunku umownego GbR nie działała w celu gospodarczym ani zawodowym.
EuGH doszedł zatem do wniosku, że GbR może zostać zrównana z konsumentem w rozumieniu art. 2 lit. b dyrektywy. Kwalifikacja ta dotyczy szczególnej sytuacji, w której prawo krajowe odpowiednio rozszerza zakres ochrony konsumentów wynikającej z prawa Unii.
Brak możliwości jednostronnego zastąpienia klauzuli zmiany cen
Wymogi dotyczące bezwzględnie wiążących przepisów prawa
EuGH rozpatrzył ponadto kwestię, czy dostawca energii może, a nawet musi, w trakcie trwania stosunku umownego jednostronnie zmienić na przyszłość bezskuteczną klauzulę zmiany cen.
Dostawca energii i rząd niemiecki powołali się w tym zakresie na § 24 ust. 4 Verordnung über Allgemeine Bedingungen für die Versorgung mit Fernwärme. Zgodnie z art. 1 ust. 2 Richtlinie 93/13/EWG postanowienia umowne odzwierciedlające bezwzględnie wiążące przepisy prawa zasadniczo nie są objęte zakresem jej stosowania.
Zgodnie z wyrokiem przedmiotowe wyłączenie należy interpretować ściśle. Klauzula umowna opiera się na bezwzględnie wiążącym przepisie tylko wtedy, gdy odzwierciedla jego treść normatywną i pod względem materialnym wyraża tę samą normę prawną. Dosłowna zgodność nie jest wprawdzie wymagana, jednak treść klauzuli musi być równoważna z regulacją ustawową.
§ 24 ust. 4 rozporządzenia o cieple sieciowym prawdopodobnie nie jest wystarczający
§ 24 ust. 4 Verordnung über Allgemeine Bedingungen für die Versorgung mit Fernwärme zawiera ogólne wymogi dotyczące klauzul zmiany cen. Zgodnie z nim klauzule takie muszą odpowiednio uwzględniać zarówno zmiany kosztów wytwarzania i zapewniania dostaw ciepła sieciowego, jak i aktualne warunki panujące na rynku ciepła. Ponadto muszą w sposób kompletny i powszechnie zrozumiały wskazywać istotne czynniki obliczeniowe.
Przepis ten nie nakazuje jednak dostawcy energii jednostronnego dostosowania uzgodnionej ceny lub klauzuli po stwierdzeniu bezskuteczności nieuczciwej klauzuli zmiany cen. Z zastrzeżeniem oceny Kammergericht nie może on zatem zostać uznany za bezwzględnie wiążący przepis prawa, na którym opiera się prawo do jednostronnej zmiany.
Art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy stoją zatem na przeszkodzie przepisowi krajowemu lub praktyce orzeczniczej, które zezwalają dostawcy energii na jednostronną zmianę na przyszłość klauzuli zmiany cen bezskutecznej ze względu na jej nieuczciwy charakter lub zobowiązują go do takiej zmiany.
Przejrzystość musi istnieć już w chwili zawarcia umowy
W przypadku klauzuli przyznającej przedsiębiorcy prawo do jednostronnej zmiany ceny podstawa i procedura ewentualnej zmiany muszą być w przejrzysty sposób określone w umowie. Konsument musi być w stanie przewidzieć na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów, w jakich okolicznościach cena ulegnie zmianie.
Wymagany zakres informacji może zależeć od okoliczności danego przypadku oraz od towarów lub usług, których dotyczy umowa. Brakujących przed zawarciem umowy informacji co do zasady nie można zrekompensować wyłącznie przez terminowe poinformowanie konsumenta w trakcie wykonywania umowy o podwyżce ceny i ewentualnym prawie do wypowiedzenia.
Rozstrzygnięcie w sprawie roszczeń o zwrot pozostaje w gestii Kammergericht
Wyrok EuGH rozstrzyga kwestie wykładni prawa Unii, lecz nie przesądza ostatecznie o konkretnym roszczeniu GbR o zwrot. Postępowanie nadal toczy się przed Kammergericht Berlin. Sąd ten musi zastosować wytyczne Trybunału do sporu w postępowaniu głównym oraz rozstrzygnąć o kosztach postępowania krajowego.
Z orzeczenia nie wynika zatem automatyczny zwrot wszystkich płatności dokonanych na podstawie bezskutecznych zmian cen. To, czy roszczenie o zwrot przysługuje i w jakim zakresie, zależy od dalszej oceny konkretnej umowy oraz właściwych przepisów krajowych, z uwzględnieniem wymogów prawa Unii.
Znaczenie dla długoterminowych stosunków umownych
Orzeczenie doprecyzowuje granice, w których sądy krajowe mogą łagodzić skutki bezskutecznych klauzul zmiany cen. Kluczowe znaczenie mają przy tym zasadniczo niezmienione dalsze obowiązywanie umowy bez nieuczciwej klauzuli, ochrona konsumenta przed utrzymywaniem się jej skutków oraz zakaz jednostronnego późniejszego skorygowania klauzuli przez przedsiębiorcę.
Długoterminowe stosunki dostaw mogą rodzić złożone kwestie dotyczące dalszego obowiązywania umowy, rozliczeń i ewentualnych roszczeń o zwrot. MTR Legal wspiera przedsiębiorstwa, inwestorów i osoby prywatne w ocenie odpowiednich konstrukcji umownych oraz orzeczeń sądowych. Więcej informacji można znaleźć na stronie doradztwo prawne w zakresie prawa umów.
