Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej doprecyzował zakres stosowania unijnych przepisów dotyczących małżeńskich ustrojów majątkowych (TSUE, wyrok z 24 września 2026 r. – C-300/25). Zgodnie z tym orzeczeniem wniosek złożony po rozwodzie, dotyczący zniesienia i podziału współwłasności nieruchomości w częściach ułamkowych, odnosi się do małżeńskiego ustroju majątkowego, jeżeli nieruchomość została nabyta wyłącznie przez byłych małżonków w czasie trwania ich małżeństwa, w ramach umownie ustanowionej rozdzielności majątkowej.
Spór o wspólnie nabytą nieruchomość
Rozdzielność majątkowa i współwłasność w częściach ułamkowych
Strony, SQ i YR, przy zawarciu małżeństwa ustanowiły w umowie małżeńskiej rozdzielność majątkową. W czasie trwania małżeństwa wspólnie nabyły nieruchomość położoną w Paryżu. Każda z nich posiadała udział wynoszący połowę w kompleksie nieruchomości należącym do budynku mieszkalnego.
Po rozwodzie YR wystąpił do czeskich sądów z wnioskiem o zniesienie i podział współwłasności w częściach ułamkowych. Współwłaścicielami byli wyłącznie byli małżonkowie; żadne inne osoby nie posiadały udziałów.
Odmienna ocena czeskich sądów
Sąd Rejonowy dla Pragi 5 postanowieniem z 26 października 2022 r. stwierdził brak swojej jurysdykcji międzynarodowej. Ze względu na uzgodnioną rozdzielność majątkową między małżonkami nigdy nie istniała wspólność majątkowa. Zdaniem sądu wniosek podlegał zatem rozporządzeniu (UE) nr 1215/2012, tak zwanemu rozporządzeniu Bruksela I bis.
Zgodnie z art. 24 pkt 1 tego rozporządzenia w postępowaniach, których przedmiotem są prawa rzeczowe na nieruchomościach, jurysdykcję wyłączną mają co do zasady sądy państwa członkowskiego, w którym nieruchomość jest położona. W konsekwencji do rozstrzygnięcia sprawy właściwe byłyby sądy francuskie.
Sąd Miejski w Pradze uchylił to orzeczenie 22 stycznia 2024 r. Uznał, że spór podlega rozporządzeniu (UE) 2016/1103 dotyczącemu małżeńskich ustrojów majątkowych. Uzgodniona rozdzielność majątkowa odnosi się do stosunków majątkowych wynikających z małżeństwa. Na tej podstawie sąd uznał czeskie sądy za właściwe zgodnie z art. 6 lit. b tego rozporządzenia.
Rozgraniczenie między małżeńskim prawem majątkowym a sprawami dotyczącymi nieruchomości
Pytanie czeskiego Sądu Najwyższego
Nejvyšší soud (Sąd Najwyższy Republiki Czeskiej) miał rozpoznać skargę kasacyjną od orzeczenia Sądu Miejskiego w Pradze. Ustalenie jurysdykcji międzynarodowej zależało od tego, do którego obszaru regulacji prawa Unii należało zakwalifikować wniosek:
-
Jeżeli spór podlegał pojęciu małżeńskiego ustroju majątkowego w rozumieniu art. 1 ust. 1 i art. 3 ust. 1 lit. a rozporządzenia (UE) 2016/1103, zastosowanie mogły mieć przewidziane w nim przepisy dotyczące jurysdykcji.
-
Jeżeli natomiast postępowanie dotyczyło prawa rzeczowego na nieruchomości bez dostatecznego związku z małżeństwem, należało rozważyć jurysdykcję wyłączną na podstawie art. 24 pkt 1 rozporządzenia Bruksela I bis.
Sąd Najwyższy wskazał, że zgodnie z prawem czeskim zniesienie współwłasności w częściach ułamkowych nie musi być związane z małżeństwem. Taka współwłasność może również istnieć między osobami niepozostającymi w związku małżeńskim albo z udziałem osób trzecich. Może ona ponadto zostać zniesiona i podzielona zarówno w czasie trwania małżeństwa, jak i długo po jego ustaniu.
Sąd zawiesił zatem postępowanie kasacyjne i zwrócił się do TSUE o wyjaśnienie, czy zniesienie i podział rozpatrywanej w tej sprawie współwłasności w częściach ułamkowych należy zakwalifikować jako sprawę dotyczącą małżeńskiego ustroju majątkowego.
Właściwe przepisy prawa Unii
Artykuł 1 ust. 1 rozporządzenia (UE) 2016/1103 stanowi, że rozporządzenie ma zastosowanie do małżeńskich ustrojów majątkowych. Zgodnie z art. 3 ust. 1 lit. a pojęcie to obejmuje ogół zasad dotyczących stosunków majątkowych między małżonkami oraz w ich relacjach z osobami trzecimi, wynikających z małżeństwa lub jego ustania.
Zgodnie z art. 1 ust. 2 lit. g rozporządzenia z jego zakresu stosowania wyłączony jest charakter praw rzeczowych odnoszących się do majątku. Wyjątek ten ma w szczególności zapewnić, aby państwo członkowskie nie było zobowiązane do uznania prawa rzeczowego, którego nie zna jego własny porządek prawny.
Rozporządzenie Bruksela I bis ma natomiast co do zasady zastosowanie w sprawach cywilnych i handlowych. Małżeńskie ustroje majątkowe są wyraźnie wyłączone z jego zakresu stosowania na podstawie art. 1 ust. 2 lit. a.
TSUE szeroko interpretuje pojęcie małżeńskiego ustroju majątkowego
Autonomiczne pojęcie prawa Unii
TSUE wyjaśnił przede wszystkim, że pojęcia małżeńskiego ustroju majątkowego nie można określać na podstawie prawa krajowego jednego z państw członkowskich. Jest to autonomiczne pojęcie prawa Unii, które należy interpretować jednolicie w całej Unii Europejskiej.
Brzmienie art. 3 ust. 1 lit. a rozporządzenia (UE) 2016/1103 obejmuje ogół zasad dotyczących stosunków majątkowych między małżonkami, wynikających z małżeństwa lub jego ustania. Zdaniem Trybunału tak szerokie sformułowanie przemawia za szerokim rozumieniem tego pojęcia.
Rozporządzenie ma obejmować zarówno bieżący zarząd majątkiem w czasie trwania małżeństwa, jak i późniejsze rozliczenie stosunków majątkowych małżonków. Zakresem tym objęte są bezwzględnie obowiązujące przepisy ustawowe, ustroje majątkowe, które małżonkowie mogą wybrać, oraz przepisy prawa właściwego stosowane subsydiarnie.
Rozdzielność majątkowa należy do małżeńskich ustrojów majątkowych
TSUE objął pojęciem małżeńskiego ustroju majątkowego również rozdzielność majątkową ustanowioną umownie. Małżonkowie mogą regulować swoje stosunki majątkowe za pomocą różnych ustrojów, od pełnej wspólności majątkowej po ścisłe rozdzielenie majątków.
W rozpatrywanej sprawie rozdzielność majątkowa była – zgodnie z oceną Trybunału i z zastrzeżeniem ostatecznego ustalenia przez sąd odsyłający – decydująca dla ukształtowania stosunków majątkowych w małżeństwie. Przy nabyciu nieruchomości bezpośrednio określała ona relację między małżonkami jako współwłaścicielami w częściach ułamkowych.
Nie zmienia tego fakt, że zgodnie z prawem czeskim współwłasność w częściach ułamkowych nie różni się pod względem treści od współwłasności między innymi współwłaścicielami. Kwalifikacje przyjmowane w prawie krajowym nie mogą wyznaczać zakresu pojęcia prawa Unii podlegającego autonomicznej wykładni.
Bezpośredni związek między małżeństwem a współwłasnością
Dla TSUE decydujące znaczenie miał fakt, że współwłasność powstała w czasie trwania małżeństwa, dla którego małżonkowie ustanowili rozdzielność majątkową. Między stosunkiem majątkowym a małżeństwem istniał zatem bezpośredni związek.
Związek ten nie ustał wskutek tego, że wniosek został złożony dopiero po rozwodzie. Dla stosowania rozporządzenia (UE) 2016/1103 nie ma decydującego znaczenia, czy o zniesienie i podział współwłasności w częściach ułamkowych wystąpiono przed ustaniem małżeństwa, czy po jego ustaniu.
Trybunał nawiązał tym samym do swojego dotychczasowego orzecznictwa dotyczącego stosunków majątkowych między małżonkami i byłymi małżonkami. Zakresem regulacji objęte są nie tylko ustroje majątkowe, które krajowe porządki prawne przewidują wyraźnie i wyłącznie dla małżeństw. Obejmuje ona również inne stosunki majątkowe, jeżeli wynikają one bezpośrednio z małżeństwa lub jego ustania.
Wyjątek dotyczący charakteru praw rzeczowych nie ma zastosowania
Brak ogólnego wyłączenia postępowań dotyczących nieruchomości
Ewentualne przeniesienie prawa rzeczowego w wyniku podziału nie powodowało, że postępowanie zostało wyłączone z zakresu stosowania rozporządzenia (UE) 2016/1103 na podstawie jego art. 1 ust. 2 lit. g.
Zgodnie z wykładnią TSUE wyjątek ten nie obejmuje każdego powództwa mającego związek z prawem rzeczowym do określonego składnika majątku. Dotyczy on natomiast charakteru praw rzeczowych i ma chronić obowiązującą w państwach członkowskich zasadę zamkniętego katalogu takich praw.
Wniosek o zniesienie i podział współwłasności w częściach ułamkowych może wprawdzie skutkować przeniesieniem prawa własności. Nie rozstrzyga jednak o tym, jakie rodzaje praw rzeczowych są znane danemu porządkowi prawnemu. Wyjątek ten nie miał zatem zastosowania w rozpatrywanej sprawie.
Jednolite rozpatrywanie stosunków majątkowych
Zdaniem Trybunału szeroka wykładnia odpowiada celom rozporządzenia. Ma ona zapewniać małżonkom pewność prawną w zakresie ich majątku oraz umożliwiać przewidywalne ustalenie prawa właściwego.
Jednocześnie powiązane ze sobą kwestie majątkowe powinny co do zasady móc być rozpatrywane przez jeden właściwy sąd według jednolitych zasad. Ma to szczególne znaczenie, jeżeli małżonkowie lub byli małżonkowie wspólnie nabyli kilka nieruchomości w różnych państwach członkowskich. Skoncentrowanie spraw może zapobiec rozdzieleniu postępowań między kilka państw wyłącznie z uwagi na różne miejsca położenia nieruchomości.
Orzeczenie dotyczy konkretnego układu podmiotowego
TSUE orzekł, że wniosek złożony po rozwodzie o zniesienie i podział współwłasności w częściach ułamkowych dotyczy małżeńskiego ustroju majątkowego w rozumieniu art. 1 ust. 1 i art. 3 ust. 1 lit. a rozporządzenia (UE) 2016/1103. Decydujące znaczenie miał fakt, że nieruchomość została nabyta wyłącznie przez małżonków w czasie trwania ich małżeństwa, w którym obowiązywał ustrój rozdzielności majątkowej.
Trybunał wyraźnie pozostawił otwartą kwestię, czy wykładnia ta ma takie samo zastosowanie, jeżeli poza małżonkami lub byłymi małżonkami współwłaścicielami są również jedna lub kilka osób trzecich. Teza wyroku ogranicza się zatem do rozpatrywanej sytuacji.
Znaczenie dla transgranicznych stosunków majątkowych
Orzeczenie pokazuje, że rozdzielność majątkowa nie prowadzi automatycznie do stosowania ogólnych przepisów jurysdykcyjnych dotyczących nieruchomości. Również współwłasność w częściach ułamkowych ukształtowana zgodnie z ogólnymi przepisami krajowymi może podlegać regulacjom dotyczącym małżeńskich ustrojów majątkowych, jeżeli została bezpośrednio ukształtowana przez nabycie dokonane w czasie trwania małżeństwa w ramach wybranego ustroju majątkowego.
W przypadku małżeństw międzynarodowych kwalifikacja na gruncie małżeńskiego prawa majątkowego, miejsce położenia nieruchomości oraz miejsce zwykłego pobytu stron mogą dotyczyć różnych państw członkowskich. Ustalenie jurysdykcji międzynarodowej i właściwych przepisów zależy zatem od konkretnych okoliczności powstania oraz ukształtowania stosunku majątkowego. MTR Legal zapewnia wsparcie w odpowiednich kwestiach transgranicznych w ramach doradztwa prawnego w zakresie prawa rodzinnego.
