Het Hof van Justitie van de Europese Unie (HvJ-EU, Court of Justice of the European Union) heeft de verhouding tussen het reproductierecht en de mededeling aan het publiek bij het uploaden van beschermde content naar onlineplatforms verduidelijkt (HvJ-EU, arrest van 12 november 2026 – C-579/24 (zaaknummer)). Wanneer een dienstverlener de door gebruikers geüploade werken of andere beschermde materialen op zijn servers opslaat, is sprake van een reproductie in de zin van art. 2 van Richtlijn 2001/29/EG. Voor de technisch noodzakelijke kopieën hoeft echter geen aanvullende toestemming te worden verkregen naast de krachtens art. 17 lid 1 van Richtlijn (EU) 2019/790 vereiste toestemming voor de mededeling aan het publiek of de beschikbaarstelling voor het publiek.
Geschil over het beheer van rechten bij onlineplatforms
Bevoegdheden van de betrokken collectieve beheersorganisaties
Aanleiding voor de procedure was een juridisch geschil tussen enerzijds de Oostenrijkse collectieve beheersorganisaties A. en B. en anderzijds de Oostenrijkse Aufsichtsbehörde für Verwertungsgesellschaften (Oostenrijkse toezichthoudende autoriteit voor collectieve beheersorganisaties).
A. is een volledige dochteronderneming van B.. Beide organisaties sluiten overeenkomsten met rechthebbenden om bepaalde uitsluitende rechten te beheren en namens hen met aanbieders van onlinediensten voor het delen van content over toestemmingen of licentieovereenkomsten te onderhandelen. Daarbij beheert A. in het bijzonder het reproductierecht krachtens art. 2 van Richtlijn 2001/29, terwijl B. verantwoordelijk is voor de rechten van mededeling aan het publiek en beschikbaarstelling voor het publiek krachtens art. 3 van die richtlijn.
Afgewezen verzoek om een declaratoire beslissing
A. verzocht de toezichthoudende autoriteit op 7 juni 2022 vast te stellen dat haar beheersvergunning ook betrekking had op kopieën die ontstaan wanneer platformgebruikers beschermde content uploaden naar de servers van de dienstverleners. Daarmee werden reproducties bedoeld die dienen voor de latere mededeling aan het publiek of beschikbaarstelling voor het publiek op de betreffende platforms.
De toezichthoudende autoriteit wees dit verzoek bij besluit van 30 januari 2023 af. Zij stelde vast dat de reeds aan B. verleende beheersvergunning de betreffende reproducties omvatte. De autoriteit betwijfelde aanvankelijk of de onder art. 17 van Richtlijn 2019/790 vallende handelingen überhaupt inbreuk maken op het reproductierecht. Zelfs indien dit wel het geval zou zijn, zouden de kopieën die technisch noodzakelijk zijn voor de mededeling aan het publiek of de beschikbaarstelling voor het publiek volgens haar beoordeling worden gedekt door de daarvoor verkregen toestemming.
A. en B. stelden daartegen beroep in bij het Oostenrijkse Bundesverwaltungsgericht (Oostenrijkse federale bestuursrechter). De toezichthoudende autoriteit legde vervolgens vast dat de rechter het HvJ-EU meerdere vragen over de uitlegging van het Unierecht had voorgelegd. Het verzoek werd op 9 oktober 2024 in de Oostenrijkse EU-documentatie bij het Bundeskanzleramt (Oostenrijkse bondskanselarij) geregistreerd onder Geschäftszahl 2024-0.669.757 (registratienummer).
Relevante auteursrechtelijke bepalingen
Ruim reproductierecht krachtens art. 2
Art. 2 van Richtlijn 2001/29 verplicht de lidstaten om bepaalde rechthebbenden het uitsluitende recht toe te kennen om directe of indirecte en tijdelijke of duurzame reproducties, geheel of gedeeltelijk, toe te staan of te verbieden. Reproducties vallen daaronder ongeacht de wijze of vorm ervan.
Het HvJ-EU legt het begrip reproductie ruim uit. Deze uitlegging berust zowel op de bewoordingen van de bepaling als op het doel van de richtlijn, in het bijzonder het waarborgen van een hoog beschermingsniveau ten gunste van auteurs.
Ook de internationale regels ondersteunen deze opvatting. Krachtens art. 9 van de Berner Conventie hebben auteurs in beginsel het uitsluitende recht om toestemming te verlenen voor de reproductie van hun werken. De overeengekomen verklaring betreffende art. 1 lid 4 van het WIPO-Auteursrechtverdrag kwalificeert de elektronische opslag van een beschermd werk in digitale vorm als een reproductie.
Bijzondere aansprakelijkheid van platformaanbieders
Art. 17 lid 1 van Richtlijn 2019/790 bepaalt dat een aanbieder van een onlinedienst voor het delen van content een handeling van mededeling aan het publiek of beschikbaarstelling voor het publiek verricht wanneer hij het publiek toegang verschaft tot beschermde, door zijn gebruikers geüploade content. De aanbieder moet daarom toestemming verkrijgen van de in art. 3 leden 1 en 2 van Richtlijn 2001/29 genoemde rechthebbenden, bijvoorbeeld door middel van een licentieovereenkomst.
Als aanbieder van een onlinedienst voor het delen van content geldt krachtens art. 2 punt 6 van Richtlijn 2019/790 een aanbieder van een dienst van de informatiemaatschappij waarvan het hoofddoel of een van de hoofddoelen erin bestaat een grote hoeveelheid door gebruikers geüploade beschermde content op te slaan en voor het publiek toegankelijk te maken. Daarnaast moet de aanbieder deze content ordenen en met een winstoogmerk promoten. Bepaalde diensten, waaronder online-encyclopedieën zonder winstoogmerk, onlinemarktplaatsen en clouddiensten voor eigen gebruik, zijn van deze definitie uitgesloten.
Art. 17 voert voor de daaronder vallende platformaanbieders een bijzondere aansprakelijkheidsregeling in. Indien geen toestemming is verleend, zijn de aanbieders aansprakelijk voor niet-toegestane handelingen van mededeling aan het publiek, met inbegrip van beschikbaarstelling voor het publiek, tenzij zij aantonen dat aan de in art. 17 lid 4 genoemde voorwaarden is voldaan.
Opslag op platformservers is een reproductie
Automatische totstandkoming van digitale kopieën
Bij het uploaden wordt het bestand met de beschermde content via het internet van het eindapparaat van de gebruiker naar de datacentra van de dienstverlener overgebracht. Vervolgens wordt het op diens servers opgeslagen voordat het via het platform kan worden gedeeld. In het kader van dit proces ontstaan automatisch digitale kopieën van het bestand.
Volgens het HvJ-EU valt deze opslag onder het begrip reproductie krachtens art. 2 van Richtlijn 2001/29. Dit geldt hoewel de kopieën technisch dienen om de mededeling aan het publiek of de beschikbaarstelling voor het publiek van de betreffende content mogelijk te maken.
De reproductie wordt door de aanbieder zelf verricht of kan aan hem worden toegerekend. Dat de gebruiker het proces activeert door de uploadfunctie te gebruiken, verandert niets aan deze kwalificatie.
Uitzondering voor tijdelijke kopieën niet van toepassing
Art. 5 lid 1 van Richtlijn 2001/29 sluit bepaalde technische reproductiehandelingen uit van het reproductierecht. Daarvoor moet cumulatief aan de volgende voorwaarden zijn voldaan:
-
De reproductie moet tijdelijk zijn.
-
Zij moet van voorbijgaande of incidentele aard zijn.
-
Zij moet een integraal en essentieel onderdeel van een technisch procedé vormen.
-
Het enige doel ervan moet zijn om een doorgifte in een netwerk tussen derden door een tussenpersoon of een rechtmatig gebruik mogelijk te maken.
-
Zij mag geen zelfstandige economische waarde bezitten.
Reeds het ontbreken van één enkele voorwaarde sluit de toepassing van de uitzondering uit. Volgens de door het HvJ-EU in aanmerking genomen omstandigheden wees niets erop dat de op de platformservers gemaakte kopieën slechts tijdelijk worden opgeslagen. Zij kunnen veeleer voor onbepaalde tijd of in ieder geval gedurende langere perioden bewaard blijven. De definitieve beoordeling van deze feitelijke omstandigheid staat aan de verwijzende rechter.
De uitzondering van art. 5 lid 1 is daarom niet van toepassing, zelfs niet indien het maken van de kopieën technisch noodzakelijk is om de content via het betreffende platform te verspreiden.
Geen aanvullende toestemming voor technisch noodzakelijke kopieën
Uniforme regeling voor platformaanbieders
Hoewel de opslag op servers een reproductie vormt, hoeven dienstverleners daarvoor geen afzonderlijke toestemming te verkrijgen naast de toestemming voor de mededeling aan het publiek of beschikbaarstelling voor het publiek. Volgens de uitlegging van het HvJ-EU omvat de krachtens art. 17 lid 1 van Richtlijn 2019/790 te verkrijgen toestemming tevens de technisch noodzakelijke reproductiehandelingen.
De bewoordingen van art. 17 lid 1 noemen weliswaar uitsluitend de mededeling aan het publiek en beschikbaarstelling voor het publiek en verwijzen uitdrukkelijk alleen naar art. 3 leden 1 en 2 van Richtlijn 2001/29. Uit de regelgevingscontext en het doel van de bepaling volgt volgens het Hof echter dat de noodzakelijke toestemming ook de technische kopieën omvat die onlosmakelijk met deze exploitatievormen verbonden zijn.
Art. 17 beoogt in het bijzonder een uniforme aansprakelijkheidsregeling voor dienstverleners tot stand te brengen. Een afzonderlijke behandeling van de opslag op servers zou tot gevolg hebben dat op één uniform technisch procedé verschillende aansprakelijkheidsregelingen naast elkaar van toepassing zijn. Terwijl de mededeling aan het publiek en beschikbaarstelling voor het publiek onder art. 17 zouden vallen, zouden voor de reproductie nog steeds nationale omzettingsbepalingen betreffende de art. 2 en 8 van Richtlijn 2001/29 en eventueel de aansprakelijkheidsbeperking krachtens art. 14 lid 1 van Richtlijn 2000/31 bepalend kunnen zijn.
Een dergelijke opsplitsing zou volgens de overwegingen van het HvJ-EU de rechtsonzekerheid vergroten. Art. 17 moet daarom aldus worden uitgelegd dat de toestemming voor de mededeling aan het publiek of beschikbaarstelling voor het publiek ook de daarvoor technisch noodzakelijke reproducties omvat.
Afweging van de betrokken rechten en belangen
Het Hof wees bovendien op het door art. 17 beoogde evenwicht tussen de rechten en belangen van platformaanbieders, rechthebbenden en gebruikers. Het bijzondere aansprakelijkheidsstelsel moet de rechtspositie van de aanbieders verduidelijken en tegelijkertijd de bescherming van de rechthebbenden versterken.
Indien de aanbieders geen toestemming verkrijgen, kunnen zij alleen onder de voorwaarden van art. 17 lid 4 aan aansprakelijkheid ontkomen. Daartoe moeten zij onder meer alles in het werk stellen om toestemming te verkrijgen en overeenkomstig hoge sectorale normen van professionele toewijding ervoor zorgen dat bepaalde door de rechthebbenden aangeduide content niet beschikbaar is. Na ontvangst van een voldoende gemotiveerde kennisgeving moeten zij onverwijld handelen om de toegang tot de betreffende content te blokkeren of deze te verwijderen en te voorkomen dat deze opnieuw wordt geüpload.
Betekenis van de beslissing voor platformgebruikers
Upload omvat eveneens een reproductie
Het HvJ-EU behandelde de handeling van de gebruikers afzonderlijk. Wie beschermde content naar de servers van een dienstverlener uploadt, maakt het mogelijk dat daar een digitale kopie wordt gemaakt. Naast een mededeling aan het publiek of beschikbaarstelling voor het publiek vormt dit proces eveneens een reproductie krachtens art. 2 van Richtlijn 2001/29.
De gebruikers hoeven voor deze technisch noodzakelijke reproductie echter geen afzonderlijke toestemming te verkrijgen. Zij wordt gedekt door de toestemming die de dienstverlener krachtens art. 17 lid 1 van Richtlijn 2019/790 van de betreffende rechthebbenden moet verkrijgen.
Voorwaarden van art. 17 lid 2
Art. 17 lid 2 breidt de door de platformaanbieder verkregen toestemming uit tot bepaalde handelingen van zijn gebruikers. Dit veronderstelt dat deze gebruikers niet handelen op basis van een commerciële activiteit of met hun activiteit geen aanzienlijke inkomsten genereren.
Het Hof leidde uit de regelgevingscontext af dat deze uitbreiding niet uitsluitend de in art. 3 van Richtlijn 2001/29 geregelde handelingen omvat. Zij omvat ook de reproducties die technisch noodzakelijk zijn om de content aan het publiek mee te delen of voor het publiek beschikbaar te stellen.
Indien gebruikers daarvoor een verdere toestemming zouden moeten verkrijgen, zouden op één uniform uploadproces twee verschillende regelingen worden toegepast. Volgens de beslissing zou dit de rechtsonzekerheid kunnen vergroten en een afschrikkend effect op het uploaden van content kunnen hebben. Het HvJ-EU hield daarbij in het bijzonder rekening met de door het Handvest van de grondrechten beschermde vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van kunst, alsmede met het eigendomsrecht, met inbegrip van intellectuele eigendom.
Verdere vragen bleven onbeantwoord
Het Bundesverwaltungsgericht wilde bovendien weten of een afzonderlijk verkregen toestemming voor reproductie ook handelingen van niet-commercieel handelende gebruikers zou omvatten. Verder had een vraag betrekking op de mogelijkheid om het reproductierecht en het recht van mededeling aan het publiek toe te vertrouwen aan verschillende organisaties voor collectief rechtenbeheer of om deze rechten gedeeltelijk individueel te beheren.
Deze vragen waren alleen gesteld voor het geval dat voor de reproductie aanvullende toestemming vereist zou zijn. Omdat het HvJ-EU een dergelijk afzonderlijk vereiste zowel voor de platformaanbieders als voor de gebruikers afwees, heeft het deze punten niet beantwoord. Het Hof heeft daarmee in het bijzonder geen beslissing genomen over de vraag of en in welke omvang de twee rechten voor de licentieverlening krachtens art. 17 afzonderlijk aan verschillende organisaties voor rechtenbeheer kunnen worden overgedragen.
Kernpunten van het HvJ-EU
De beslissing maakt een nauwkeurig onderscheid tussen de kwalificatie van een handeling en de omvang van de vereiste toestemming:
-
De opslag van geüploade beschermde content op de servers van een platformaanbieder is een reproductie krachtens art. 2 van Richtlijn 2001/29.
-
Deze reproductie wordt door de aanbieder zelf verricht of kan aan hem worden toegerekend.
-
De uitzondering voor tijdelijke technische kopieën krachtens art. 5 lid 1 van Richtlijn 2001/29 is bij opslag voor onbepaalde of langere tijd niet van toepassing; de feitelijke beoordeling staat aan de verwijzende rechter.
-
Voor technisch noodzakelijke reproducties heeft de aanbieder geen toestemming nodig die losstaat van de toestemming krachtens art. 17 lid 1 van Richtlijn 2019/790.
-
Ook de upload door de gebruiker vormt een reproductie.
-
Ook voor deze technisch noodzakelijke handeling van de gebruiker hoeft geen aanvullende toestemming te worden verkregen, omdat zij wordt gedekt door de door de aanbieder te verkrijgen toestemming.
-
De voorwaarden van art. 17 lid 2 van Richtlijn 2019/790 blijven van toepassing, in het bijzonder met betrekking tot een commerciële activiteit of aanzienlijke inkomsten van de gebruiker.
De beslissing betreft daarmee de reikwijdte van de krachtens art. 17 te verkrijgen toestemming, zonder af te doen aan het karakter van de bij het uploaden ontstane digitale kopieën als reproducties. Voor ondernemingen, platformaanbieders, rechthebbenden en collectieve beheersorganisaties kunnen daaruit verdere vragen over de toewijzing van rechten en licentieverlening voortvloeien. MTR Legal begeleidt cliënten bij de juridische beoordeling van dergelijke kwesties in het kader van juridisch advies over auteursrecht.
