Der Europäische Gerichtshof (EuGH, Hof van Justitie van de Europese Unie) heeft de regels inzake de fiscale woonplaats van ambtenaren en andere personeelsleden van de Europese Unie uitgebreid tot de schenkbelasting. Volgens de beslissing blijft de fiscale woonplaats in de lidstaat van herkomst ook bestaan wanneer de betrokkene later om privéredenen verhuist naar een andere lidstaat dan de staat waar hij werkzaam is (EuGH, arrest van 15 oktober 2026 – C-275/25 (zaaknummer)).
Geschil over de belastingheffing over een geldschenking
Eiser A verliet Oostenrijk in 1995 om zich in Luxemburg te vestigen en daar in dienst te treden bij de Europese Investeringsbank. Na zijn huwelijk verhuisde hij in 2010 naar Duitsland, maar hij bleef zijn woning in Luxemburg gebruiken.
In 2013 ontving A van zijn in Oostenrijk wonende broer een geldschenking van 300.000 euro. Het Duitse Finanzamt (Duitse belastingdienst) stelde hiervoor bij aanslag van 13 april 2017 een schenkbelasting van 56.000 euro vast.
A verzette zich tegen de belastingheffing in Duitsland. Onder verwijzing naar art. 13, lid 1, eerste zin, van Protocol nr. 7 betreffende de voorrechten en immuniteiten van de Europese Unie stelde hij zich op het standpunt dat voor fiscale doeleinden uitsluitend Oostenrijk nog steeds als zijn woonstaat moest worden beschouwd.
Het Finanzamt wees het bezwaar af. Het ging ervan uit dat A naast de krachtens het protocol voortbestaande fiscale woonplaats in Oostenrijk een aanvullende fiscale woonplaats in Duitsland had gevestigd. De Oostenrijkse woonplaats zou slechts fictief zijn, waardoor in Duitsland sprake was van onbeperkte schenkbelastingplicht.
Beslissing van het Finanzgericht
Het Finanzgericht Rheinland-Pfalz (financiële rechtbank van Rijnland-Palts) stelde eiser bij arrest van 16 september 2021 in het gelijk. Volgens de motivering moet voor het motief van de verplaatsing van de woonplaats worden uitgegaan van het tijdstip van indiensttreding bij de Unie.
Latere wijzigingen, in het bijzonder een verhuizing om privéredenen, zouden derhalve niet relevant zijn zolang het dienstverband met de Unie voortduurt en de feitelijke woonplaats geografisch verband houdt met de standplaats. Het Finanzamt stelde tegen deze beslissing Revision bij het Bundesfinanzhof (BFH, Duitse federale belastingrechter) in.
Relevante Unierechtelijke bepalingen
Art. 343 AEUV (Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie) bepaalt dat de Europese Unie op het grondgebied van de lidstaten de voor de vervulling van haar taken noodzakelijke voorrechten en immuniteiten geniet overeenkomstig Protocol nr. 7. Dit geldt eveneens voor de Europese Centrale Bank en de Europese Investeringsbank.
Art. 12 van Protocol nr. 7 regelt de belastingheffing over de door de Unie betaalde salarissen, lonen en andere bezoldigingen. Deze zijn onderworpen aan een belasting ten bate van de Unie. Tegelijkertijd zijn ambtenaren en andere personeelsleden vrijgesteld van nationale belastingen over deze betalingen.
Voor het onderhavige geschil was vooral art. 13, lid 1, eerste zin, van Protocol nr. 7 relevant. Deze bepaling betreft personen die zich uitsluitend wegens de uitoefening van een ambt in dienst van de Unie vestigen in een andere lidstaat dan de staat waar zij bij hun indiensttreding hun fiscale woonplaats hadden.
Voor de volgende gebieden worden zij behandeld alsof zij hun eerdere woonplaats hebben behouden:
-
De regeling omvat de heffing van inkomstenbelasting.
-
Zij geldt voor de vermogensbelasting.
-
Zij heeft uitdrukkelijk betrekking op de erfbelasting.
-
Zij is bovendien relevant voor verdragen tussen de lidstaten ter voorkoming van dubbele belasting.
Art. 17 van het protocol verduidelijkt dat de voorrechten, immuniteiten en faciliteiten uitsluitend in het belang van de Unie worden verleend. Krachtens art. 21, lid 1, geldt het protocol ook voor de Europese Investeringsbank, haar organen, haar personeel en de vertegenwoordigers van de lidstaten die aan haar werkzaamheden deelnemen.
Schenkbelasting valt eronder ondanks het ontbreken van een uitdrukkelijke vermelding
Autonome Unierechtelijke begrippen
De schenkbelasting wordt in art. 13, lid 1, eerste zin, van Protocol nr. 7 niet uitdrukkelijk genoemd. Het EuGH moest daarom eerst beoordelen of deze belasting desondanks binnen de werkingssfeer van de bepaling valt.
Volgens de beslissing moeten de begrippen inkomstenbelasting, vermogensbelasting en erfbelasting niet aan de hand van het desbetreffende nationale recht worden uitgelegd. Het betreft veeleer autonome begrippen van het Unierecht, waarvan de betekenis in alle lidstaten uniform moet worden vastgesteld.
Een koppeling aan nationale definities zou volgens het Hof ertoe leiden dat de reikwijdte van de bepaling afhankelijk is van de inrichting van het belastingrecht in de desbetreffende lidstaat. Of de schenkbelasting eronder valt, zou dan kunnen afhangen van de vraag of deze naar nationaal recht als onderdeel van de inkomsten- of erfbelasting dan wel als zelfstandige belasting wordt aangemerkt.
Daarnaast zou onduidelijk zijn of moet worden uitgegaan van de begripsbepalingen van de staat van herkomst of van die van de staat van feitelijk verblijf. Daaruit zouden conflicten over de fiscale bevoegdheid kunnen voortvloeien.
Overeenkomsten met inkomsten- en erfbelasting
Het EuGH rekent de schenkbelasting tot de werkingssfeer van art. 13, lid 1, eerste zin, van Protocol nr. 7, omdat zij wezenlijke kenmerken gemeen heeft met de uitdrukkelijk genoemde belastingsoorten. Zij knoopt aan bij een vermogensoverdracht om niet of bij de daaruit voortvloeiende verrijking van de ontvanger.
Daarmee vertoont zij raakvlakken met zowel de inkomstenbelasting als de erfbelasting. In de rechtsstelsels van de lidstaten worden schenkingen veelal hetzij in het kader van de inkomstenbelasting, hetzij samen met nalatenschappen belast.
Naar Duits recht is de schenkbelasting weliswaar als zelfstandige belasting vormgegeven. Zij vormt echter een aanvulling op de erfbelasting en wordt in wezen volgens dezelfde wettelijke regels geheven. Het Hof baseerde zijn uitlegging evenwel niet op deze nationale kwalificatie, maar op de gemeenschappelijke structurele kenmerken van de betrokken belastingsoorten.
Uniforme fiscale woonplaats in het belang van de Unie
Eenvoudige en voorspelbare toewijzing
De voorrechten en immuniteiten van Protocol nr. 7 moeten volgens het EuGH worden uitgelegd op een wijze die de vervulling van de taken van de Unie dient. Daartoe behoren duidelijke regels die de administratieve moeilijkheden als gevolg van mobiliteit tussen de lidstaten verminderen.
Het behoud van de fiscale woonplaats die bij indiensttreding bestond, moet onzekerheden en formaliteiten voorkomen die anders met elke verplaatsing van de feitelijke woonplaats gepaard zouden kunnen gaan. De fiscale status van de personeelsleden moet voor de betrokken belastingen eenvoudig en voorspelbaar vaststaan.
Indien de schenkbelasting zou zijn uitgezonderd, zouden twee verschillende aanknopingspunten kunnen ontstaan: de staat van herkomst zou bepalend zijn voor de inkomsten-, vermogens- en erfbelasting, terwijl de schenkbelasting zou kunnen worden bepaald aan de hand van de staat van feitelijk verblijf. Dit zou de beoogde eenduidige toewijzing bemoeilijken.
Geen bevoordeling van individuele personeelsleden of lidstaten
Volgens het arrest beoogt de regeling geen persoonlijk belastingvoordeel voor ambtenaren of andere personeelsleden. Evenmin is het de bedoeling afzonderlijke lidstaten te bevoordelen. Uitsluitend het belang van de Unie is doorslaggevend.
De verplaatsing van de fiscale woonplaats voor de schenkbelasting naar de staat van verblijf zou voor sommige personeelsleden voordelig en voor andere nadelig kunnen zijn. Het resultaat zou afhangen van de toepasselijke nationale regels inzake schenkbelasting.
Tegelijkertijd zouden staten waar organen of instellingen van de Unie zijn gevestigd, fiscaal worden bevoordeeld. Andere lidstaten zouden daarentegen heffingsrechten kunnen verliezen, hoewel de betrokken personen zonder hun werkzaamheden voor de Unie hun fiscale woonplaats daar zouden hebben behouden. Een dergelijk gevolg zou onverenigbaar zijn met de door het protocol vereiste neutraliteit.
Verband tussen schenking en nalatenschap
Het Hof hield er voorts rekening mee dat een verschillende behandeling van schenkingen en nalatenschappen de nuttige werking van de regeling gedeeltelijk zou kunnen aantasten. Bij verschillende fiscale woonplaatsen zouden beide vormen van vermogensoverdracht om niet onder verschillende nationale belastingstelsels vallen.
Indien de schenkbelasting in de staat van feitelijk verblijf gunstiger zou zijn dan de erfbelasting in de staat van herkomst, zou de heffing van erfbelasting door een voorafgaande schenking kunnen worden omzeild. Door de schenkbelasting eronder te laten vallen, kunnen beide overdrachtsvormen daarentegen fiscaal uniform worden toegewezen.
Het EuGH beantwoordde de eerste vraag daarom aldus dat art. 13, lid 1, eerste zin, van Protocol nr. 7 van toepassing is op een belasting op schenkingen.
Privéverhuizing verandert de fiscale woonplaats niet
Slechts één fiscale woonplaats volgens het protocol
Art. 13, lid 1, eerste zin, van Protocol nr. 7 gebruikt het begrip fiscale woonplaats in het enkelvoud. Volgens de uitlegging van het Hof worden de betrokken ambtenaren en andere personeelsleden daarom behandeld alsof zij slechts één fiscale woonplaats hebben behouden. Deze bevindt zich in de staat van herkomst.
Voor A betekende dit dat naast zijn fiscale woonplaats in Oostenrijk geen andere fiscale woonplaats in Duitsland in de zin van deze regeling kon bestaan. De feitelijke woonplaats en de volgens het protocol relevante fiscale woonplaats moeten van elkaar worden onderscheiden.
Verhuizing naar een derde lidstaat
Bijzonder was dat A aanvankelijk vanwege de aanvaarding van zijn functie van Oostenrijk naar Luxemburg was verhuisd, maar later om privéredenen zijn woonplaats naar Duitsland verplaatste. Hij behield zijn daadwerkelijk gebruikte woning in Luxemburg.
Volgens de overwegingen van het EuGH liet de bewoording van de bepaling aanvankelijk twee uitleggingen toe. Enerzijds kon worden aangenomen dat het personeelslid uitsluitend moest wonen in de staat waar hij zijn ambt uitoefende. Anderzijds kon de voorwaarde aldus worden opgevat dat alleen de oorspronkelijke beslissing om de staat van herkomst te verlaten door de werkzaamheden voor de Unie moest zijn ingegeven.
Het Hof koos voor de tweede uitlegging. De vaststelling van de fiscale woonplaats mag niet afhankelijk zijn van de wil van de betrokkene. Anders zou een personeelslid door een privéverhuizing zelf kunnen bepalen welke lidstaat voor de betrokken belastingen bevoegd is.
Persoonlijke motieven hebben geen invloed op de toewijzing
De keuze van de feitelijke woonplaats kan berusten op beroepsmatige, economische, persoonlijke of familiale redenen. Personeelsleden kunnen ervoor kiezen of ertoe worden gebracht het middelpunt van hun gezinsleven in een andere lidstaat dan de staat van tewerkstelling te vestigen.
Indien de fiscale toewijzing zou afhangen van de vraag welke subjectieve beweegredenen bij de keuze van de woonplaats de doorslag gaven, zou de toepassing van het protocol met aanzienlijke onzekerheden gepaard gaan. Dit zou indruisen tegen het doel om de fiscale woonplaats duidelijk en voorspelbaar vast te stellen.
Een ambtenaar of ander personeelslid behoudt daarom zijn fiscale woonplaats in de staat van herkomst wanneer hij aanvankelijk voor de uitoefening van zijn ambt naar een andere lidstaat is verhuisd en zijn feitelijke woonplaats later om privéredenen naar een derde lidstaat verplaatst. De voortduring van het dienstverband met de Unie is hiervoor bepalend.
Hiervan moeten de rechtspositionele voorschriften inzake de keuze van de woonplaats worden onderscheiden. Het EuGH wees erop dat ambtenaren van de Unie in beginsel op hun standplaats of op een zodanige afstand daarvan moeten wonen dat de uitoefening van hun ambt niet wordt belemmerd. Voor medewerkers van de Europese Investeringsbank golden eveneens voorschriften op grond waarvan zij in beginsel op of nabij hun standplaats moesten wonen, voor zover geen uitzondering was toegestaan.
Betekenis van de beslissing voor de schenkbelasting
Het EuGH heeft beide voorgelegde vragen ondubbelzinnig beantwoord. Ten eerste geldt art. 13, lid 1, eerste zin, van Protocol nr. 7 ook voor de schenkbelasting. Ten tweede blijft de fiscale woonplaats in de lidstaat van herkomst bestaan wanneer een personeelslid na zijn door het dienstverband ingegeven vestiging in een andere lidstaat om privéredenen naar nog een andere lidstaat verhuist.
De procedure bij het EuGH maakte deel uit van het bij het Bundesfinanzhof aanhangige geschil. Daarom moet de nationale rechter beslissen over de kosten van het hoofdgeding.
Het onderscheid tussen de feitelijke verblijfplaats en de fiscale woonplaats kan met name bij grensoverschrijdende schenkingen van aanzienlijk belang zijn. MTR Legal begeleidt ondernemingen, investeerders en particulieren bij vraagstukken op het gebied van internationale belastingheffing en de fiscale kwalificatie van vermogensoverdrachten. Meer informatie is te vinden onder juridisch advies over belastingrecht.
