Europäischer Gerichtshof (EuGH, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej) doprecyzował przesłanki stosowania środków ograniczających wobec osoby fizycznej powiązanej rodzinnie z osobą już objętą sankcjami (EuGH, wyrok z 15 października 2026 r. – C‑695/23 P). Zgodnie z tym orzeczeniem sama więź rodzinna nie wystarcza. Konieczne jest istnienie wspólnych interesów, które obiektywnie wykraczają poza wspólnotę interesów typowo związaną z taką relacją. W rozpatrywanej sprawie EuGH oddalił odwołanie wniesione przez rosyjską obywatelkę objętą środkami.
Środki ograniczające w związku z wojną przeciwko Ukrainie
Postępowanie dotyczyło środków przyjmowanych przez Unię Europejską od 2014 r. w odpowiedzi na działania podważające integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażające.
Podstawę stanowiły w szczególności Beschluss 2014/145/GASP (decyzja 2014/145/WPZiB) oraz Verordnung (EU) Nr. 269/2014 (rozporządzenie (UE) nr 269/2014). Oba akty prawne przewidują, pod określonymi warunkami, zamrożenie środków finansowych i zasobów gospodarczych, a także ograniczenia wjazdu na terytorium państw członkowskich i tranzytu przez nie.
Środki wobec czołowych przedsiębiorców i osób z nimi powiązanych
Art. 2 ust. 1 lit. g Beschluss 2014/145/GASP obejmuje między innymi czołowych przedsiębiorców oraz określone osoby, organizacje i podmioty działające w sektorach gospodarki stanowiących istotne źródło dochodów rządu Federacji Rosyjskiej. Obejmuje on ponadto powiązane z nimi osoby fizyczne lub prawne, organizacje bądź podmioty.
Art. 3 ust. 1 lit. g Verordnung (EU) Nr. 269/2014 w związku z art. 2 tego rozporządzenia zawiera regulację odpowiadającą mu pod względem treści. Rozporządzenie przewiduje ponadto regularny przegląd wykazu, nie rzadziej jednak niż co dwanaście miesięcy.
Pod określonymi warunkami właściwe organy państw członkowskich mogą zezwolić na odblokowanie zamrożonych środków finansowych lub zasobów gospodarczych. Zgodnie z właściwymi przepisami nadal możliwe są również określone płatności wynikające z umów zawartych przed umieszczeniem danej osoby w wykazie.
Umieszczenie wnoszącej odwołanie w wykazach sankcyjnych
Rada Unii Europejskiej umieściła wnoszącą odwołanie w wykazach załączonych do Beschluss 2014/145/GASP i Verordnung (EU) Nr. 269/2014 na mocy aktów przyjętych 9 marca 2022 r.
Uzasadnieniem było to, że pełniła funkcję przewodniczącej rady powierniczej fundacji zajmującej się działalnością dobroczynną dużych przedsiębiorstw. Jednocześnie pozostawała w związku małżeńskim z przedsiębiorcą, który ze względu na swoją pozycję i działalność sam podlegał środkom ograniczającym.
Rada uznała zatem, że była ona powiązana z czołowym przedsiębiorcą działającym w sektorach gospodarki stanowiących istotne źródło dochodów rosyjskiego rządu.
Postępowanie przed Sądem Unii Europejskiej
Wnosząca odwołanie wniosła 17 maja 2022 r. skargę o stwierdzenie nieważności dotyczących jej aktów. Podniosła zasadniczo dwa zarzuty:
-
Rada niesłusznie uznała, że jest ona powiązana ze swoim mężem w rozumieniu właściwego kryterium.
-
Środki zastosowane wobec niej naruszają jej prawa podstawowe oraz zasadę proporcjonalności.
Na wniosek Rady sprawę połączono decyzją z 10 marca 2023 r. ze sprawą T‑270/22, dotyczącą męża, wyłącznie do celów ustnego etapu postępowania. Skarżąca sprzeciwiła się połączeniu spraw.
W wyroku z 6 września 2023 r. – T‑272/22 Gericht der Europäischen Union (Sąd Unii Europejskiej) oddalił skargę i obciążył skarżącą kosztami postępowania.
Ocena powiązania między małżonkami
Zdaniem Sądu pojęcie powiązania oznacza osoby, które co do zasady łączą wspólne interesy. Relacja wynikająca z działalności gospodarczej nie jest bezwzględnie konieczna. Powiązania nie można jednak wywodzić wyłącznie ze stosunku rodzinnego.
Sąd stwierdził, że skarżąca nie pełniła żadnej bezpośredniej funkcji w obu przedsiębiorstwach swojego męża. Zgodnie z oceną dokonaną w pierwszej instancji jej działalność w fundacji świadczyła jednak o wspólnych interesach wykraczających poza małżeństwo. Fundacja zarządzała działalnością dobroczynną przedsiębiorstw, z którymi powiązany był mąż skarżącej.
W ocenie Sądu Rada przedstawiła tym samym wystarczająco konkretne, dokładne i spójne przesłanki wskazujące na istnienie powiązania. Ocena ta nie opierała się wyłącznie na małżeństwie, lecz także na relacjach między fundacją a wskazanymi przedsiębiorstwami.
Prawa podstawowe i proporcjonalność
Sąd oddalił również drugi zarzut. W jego ocenie ograniczenia wynikające ze środków ograniczających spełniały wymogi art. 52 ust. 1 Charta der Grundrechte der Europäischen Union (Karty praw podstawowych Unii Europejskiej).
Sąd nie stwierdził ani naruszenia zasady równego traktowania, ani zasady pewności prawa. Szerokie ujęcie pojęcia powiązania i przyznanie Radzie zakresu uznania nie prowadziły jego zdaniem do niezgodności z tymi zasadami.
Trzy zarzuty odwołania przed EuGH
W odwołaniu wnosząca odwołanie domagała się uchylenia wyroku wydanego w pierwszej instancji oraz stwierdzenia nieważności dotyczących jej aktów. Tytułem żądania ewentualnego sprawa miała zostać przekazana Sądowi do ponownego rozpoznania.
Odwołanie opierało się na trzech zarzutach:
-
Sąd niesłusznie uznał jej męża za czołowego przedsiębiorcę działającego w sektorze gospodarki stanowiącym istotne źródło dochodów rosyjskiego rządu.
-
Sąd błędnie zastosował pod względem prawnym pojęcie osoby powiązanej do jej relacji z mężem.
-
Środki skierowane przeciwko niej były nieproporcjonalne i naruszały jej prawa podstawowe oraz zasadę pewności prawa.
Rada wniosła o oddalenie odwołania i obciążenie wnoszącej odwołanie kosztami postępowania.
Wycofanie pierwszego zarzutu odwołania
Postępowanie zostało początkowo zawieszone do czasu rozstrzygnięcia kilku równoległych odwołań. Sprawy te – C‑696/23 P, C‑704/23 P, C‑711/23 P, C‑35/24 P i C‑111/24 P – zostały połączone i rozstrzygnięte przez Wielką Izbę 26 marca 2026 r. EuGH oddalił odwołania. Wyrok ma oznaczenie ECLI:EU:C:2026:245.
Po podjęciu postępowania w sprawie C‑695/23 P wnosząca odwołanie oświadczyła, że wycofuje pierwszy zarzut odwołania. EuGH nie musiał zatem orzekać ani w przedmiocie tego zarzutu, ani w przedmiocie podniesionego w tym zakresie przez Radę zarzutu niedopuszczalności.
Pojęcie powiązania w przypadku więzi rodzinnych
EuGH uznał drugi zarzut odwołania za bezzasadny. Głównym zagadnieniem było ustalenie, pod jakimi warunkami członkowie rodziny mogą zostać uznani za osoby wzajemnie powiązane.
Sama więź rodzinna nie wystarcza
Zgodnie z wyjaśnieniami Trybunału zasada pewności prawa wymaga jasnych i precyzyjnych przepisów, których stosowanie jest przewidywalne dla zainteresowanych osób. Nie oznacza to jednak, że prawodawca Unii musi zrezygnować z abstrakcyjnych pojęć prawnych lub z góry określić wszystkie możliwe przypadki ich zastosowania.
Zdaniem EuGH przyjęta przez Sąd definicja powiązania nie ograniczała się do istnienia więzi rodzinnej. W przypadku członków rodziny należy natomiast stwierdzić istnienie wspólnych interesów, które obiektywnie wykraczają poza samą tę relację. Wspólnota interesów zwykle związana z rodziną nie jest zatem wystarczająca.
EuGH uznał kryteria wypracowane przez Sąd za dostatecznie jasne i precyzyjne. Można było przy tym uwzględnić, że objęte nimi powiązania zależą od okoliczności konkretnej sprawy, a samo pojęcie należy zasadniczo interpretować szeroko.
Brak nadmiernego znaczenia przypisanego małżeństwu
Wnosząca odwołanie podnosiła, że Sąd przypisał jej małżeństwu zbyt duże znaczenie. EuGH nie podzielił tego stanowiska.
Sąd nie oparł swojej oceny wyłącznie na więzi rodzinnej. Istotne były ponadto relacje między obszarami działalności obojga małżonków. Zgodnie z oceną dokonaną w pierwszej instancji stwierdzona relacja gospodarcza odzwierciedlała wspólne interesy wykraczające poza małżeństwo.
EuGH nie dostrzegł również sprzeczności między relacją gospodarczą a wspólnymi interesami. Wspólne interesy mogą przejawiać się właśnie w takiej relacji.
Działalność w różnych podmiotach
Wnosząca odwołanie nie pełniła żadnej funkcji w przedsiębiorstwach, z którymi powiązany był jej mąż. Działała natomiast na rzecz fundacji, podczas gdy jej mąż pełnił funkcje w tych przedsiębiorstwach.
Trybunał wyjaśnił, że dwie osoby fizyczne mogą mieć wspólne interesy w postaci relacji gospodarczej także wtedy, gdy zajmują stanowiska w różnych, lecz powiązanych ze sobą podmiotach. To, czy kryterium powiązania jest w ten sposób spełnione, zależy od konkretnych okoliczności.
W spornej sprawie fundacja zarządzała działalnością dobroczynną przedsiębiorstw, z którymi powiązany był mąż. Sąd mógł uznać to za relację, która obiektywnie wykraczała poza więź rodzinną.
Funkcja społeczna bez uprawnień kontrolnych
Wnosząca odwołanie podniosła ponadto, że jej działalność na rzecz fundacji miała wyłącznie charakter społeczny (nieodpłatny) i nie zapewniała jej kontroli nad sprawami fundacji.
Sąd uwzględnił tę okoliczność. Zdaniem EuGH brak uprawnień kontrolnych nie miał jednak decydującego znaczenia dla stwierdzenia powiązania. Powiązanie nie wymaga prowadzenia działalności gospodarczej ani sprawowania kontroli nad danym podmiotem.
W konsekwencji nawet funkcja pełniona nieodpłatnie mogła świadczyć o wspólnych interesach, jeżeli fundacja zajmowała się działalnością dobroczynną przedsiębiorstw, z którymi powiązany był małżonek.
Brak przeinaczenia dowodów
EuGH oddalił również zarzut, zgodnie z którym Sąd przeinaczył relacje między fundacją a przedsiębiorstwami. Sąd stwierdził, że fundacja zajmowała się działalnością dobroczynną kilku dużych przedsiębiorstw.
Badając powiązanie, mógł skoncentrować się na relacjach z dwoma przedsiębiorstwami, w których mąż działał w chwili przyjęcia zaskarżonych aktów. Zdaniem Trybunału uznanie tych relacji za ścisłe nie stanowiło przeinaczenia istotnych dowodów.
Granice kontroli w postępowaniu odwoławczym
EuGH wskazał, że odwołanie ogranicza się do kwestii prawnych. Ustalenie i ocena okoliczności faktycznych należą co do zasady do Sądu. Kontrola Trybunału w tym zakresie jest możliwa w szczególności w przypadku przeinaczenia dowodów.
Osoba podnosząca zarzut przeinaczenia musi dokładnie wskazać odnośne okoliczności faktyczne lub dowody oraz wykazać zarzucane błędy. Przeinaczenie musi ponadto wynikać z akt postępowania bez konieczności ponownego przeprowadzania całościowej oceny okoliczności faktycznych i dowodów.
Niedopuszczalność nowych argumentów w postępowaniu odwoławczym
Argument, że środki nie wykazywały wystarczającego związku z Federacją Rosyjską i były niezgodne z celami art. 21 EUV (Traktatu o Unii Europejskiej) oraz art. 215 AEUV (Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej), EuGH uznał za nowy argument.
Strona nie może po raz pierwszy podnieść przed Trybunałem kwestii rozszerzającej przedmiot sporu rozpoznanego przez Sąd. Kontrola w postępowaniu odwoławczym ogranicza się do kwestii prawnych, które były już przedmiotem postępowania w pierwszej instancji. Odpowiedni zarzut był zatem niedopuszczalny.
Pewność prawa i proporcjonalność
Również trzeci zarzut odwołania okazał się nieskuteczny. EuGH potwierdził ocenę, zgodnie z którą kryterium powiązania ani nie narusza zasady pewności prawa, ani nie przyznaje Radzie nieograniczonego zakresu uznania.
Abstrakcyjne kryterium o ograniczonym zakresie stosowania
Abstrakcyjne i ogólne sformułowanie nie jest tylko z tego powodu niezgodne z zasadą pewności prawa. Konieczne jest, aby zakres i sposób korzystania z wynikającego z niego uznania były dostatecznie jasno określone lub możliwe do określenia.
Kryterium powiązania nie ma charakteru samodzielnego. Nawiązuje ono do materialnego kryterium umieszczenia w wykazie, w rozpatrywanej sprawie do kryterium dotyczącego czołowych przedsiębiorców działających w określonych sektorach gospodarki. Ogranicza to krąg potencjalnych adresatów.
Rada dysponuje wprawdzie szerokim zakresem uznania przy podejmowaniu decyzji, które osoby spełniające kryterium umieszczenia w wykazie faktycznie objąć środkami ograniczającymi. Zdaniem Trybunału nie wynika z tego jednak naruszenie zasady pewności prawa.
Fakt, że środkami nie obejmuje się wszystkich osób, które mogą spełniać przesłanki, również nie czyni dokonanego wyboru niezgodnym z prawem. Rada nie może jednak przyjmować środków wobec osób, które nie spełniają właściwego kryterium.
Zapobieganie obchodzeniu środków
Trybunał powiązał kryterium powiązania z celem polegającym na zapobieganiu obchodzeniu środków ograniczających. Ma ono przeciwdziałać ryzyku, że osoba już umieszczona w wykazie będzie wywierać wpływ na osoby z nią powiązane, aby obejść skutki zastosowanych wobec niej środków.
Zgodnie z wyrokiem nie trzeba w każdym przypadku stwierdzać, że takie ryzyko obejścia już się konkretnie urzeczywistniło. Nie jest również konieczne, aby sama osoba powiązana miała związek z działaniami władz rosyjskich podważającymi integralność terytorialną, suwerenność lub niezależność Ukrainy.
Nie trzeba też odrębnie wykazywać w odniesieniu do osoby powiązanej, że skierowane przeciwko niej środki bezpośrednio wywierają presję na władze rosyjskie. Objęcie jej środkami opiera się na celu polegającym na zapewnieniu skuteczności środków zastosowanych wobec osoby, której dotyczą one w pierwszej kolejności.
Badanie proporcjonalności
Zgodnie z wyjaśnieniami EuGH w celu oceny proporcjonalności środków ograniczających należy zbadać, czy:
-
służą one uznanemu przez Unię celowi interesu ogólnego,
-
nie są w sposób oczywisty nieodpowiednie do osiągnięcia tego celu oraz
-
nie wykraczają w sposób oczywisty poza to, co jest konieczne do jego osiągnięcia.
Sąd zbadał odpowiedniość środków zastosowanych wobec wnoszącej odwołanie. Ponieważ środki te służyły zapobieganiu obchodzeniu sankcji, nie było konieczne dodatkowe stwierdzenie, że same były odpowiednie do bezpośredniego wywierania presji na rosyjskich decydentów.
Mniej dolegliwe środki
Sąd rozważył kilka mniej dolegliwych środków i uznał, że nie pozwoliłyby one równie skutecznie osiągnąć zamierzonych celów. Mógł ponadto uwzględnić, że wnosząca odwołanie nie wskazała innych rozwiązań alternatywnych.
EuGH nie dopatrzył się w tym niedopuszczalnego przeniesienia obowiązku przeprowadzenia kontroli. Bez odpowiedniego uzasadnienia Sąd nie musiał ani sam opracowywać dalszych środków, ani zakładać, że niewskazane rozwiązania alternatywne są z konieczności nieodpowiednie.
Regularny przegląd i wyjątki
Przy ocenie ingerencji w prawa podstawowe Sąd mógł również uwzględnić, że środki podlegają regularnemu przeglądowi. Istotne były także możliwości uzyskania, na przewidzianych warunkach, zezwolenia na odblokowanie określonych środków finansowych lub na wjazd z przyczyn humanitarnych.
Okoliczności te uwzględniono z jednej strony przy badaniu, czy zachowano istotę odnośnych praw. Z drugiej strony wzięto je pod uwagę przy badaniu proporcjonalności. EuGH nie stwierdził ich nadmiernego znaczenia, które stanowiłoby naruszenie prawa.
Późniejsze przedłużenia okresu umieszczenia w wykazie oraz późniejsze zmiany kryteriów nie były przedmiotem postępowania w pierwszej instancji. Zarzuty podniesione w tym zakresie po raz pierwszy w postępowaniu odwoławczym były zatem niedopuszczalne.
Oddalenie odwołania i rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów
EuGH oddalił drugi i trzeci zarzut odwołania. Nie było już potrzeby rozstrzygania w przedmiocie wycofanego pierwszego zarzutu. W rezultacie odwołanie zostało oddalone w całości.
Ponieważ Rada wniosła o obciążenie wnoszącej odwołanie kosztami postępowania, została ona zobowiązana do pokrycia własnych kosztów oraz kosztów poniesionych przez Radę.
Kolejny wyrok Sądu z 15 października 2025 r. – T‑235/25 dotyczył późniejszego utrzymania jej nazwiska w wykazie oraz pojęcia korzyści uzyskiwanej od czołowych przedsiębiorców w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. g Beschluss 2014/145/GASP i art. 3 ust. 1 lit. g Verordnung (EU) Nr. 269/2014. To odrębne postępowanie nie było przedmiotem orzeczenia w sprawie C‑695/23 P.
MTR Legal Rechtsanwälte doradza przedsiębiorstwom, inwestorom oraz zamożnym osobom prywatnym w kwestiach dotyczących prawa karnego gospodarczego.
