Der Europäische Gerichtshof (EuGH, Hof van Justitie van de Europese Unie) heeft de voorwaarden voor een buiten verkoopruimten gesloten overeenkomst op grond van de richtlijn consumentenrechten verduidelijkt. Volgens de beslissing van het EuGH van 24 september 2026 – C-381/25 (zaaknummer bij het EuGH) volstaat het dat een consument een eerder door de handelaar toegezonden aanbod buiten de verkoopruimten aanvaardt terwijl beide partijen gelijktijdig fysiek aanwezig zijn. Het aanbod zelf hoeft niet onder deze omstandigheden te zijn gedaan.
Geschil over de herroeping van een overeenkomst voor een fotovoltaïsche installatie
Aan de procedure lag een geschil ten grondslag tussen de consumenten PL en GQ en een GmbH. De onderneming biedt diensten aan voor de planning, installatie en het onderhoud van geïntegreerde energiesystemen die op zonne-energie zijn gericht.
Aanbod en aanvaarding van de overeenkomst in de woning
Op 8 april 2022 ontvingen PL en GQ van de vennootschap een aanbod voor de levering en installatie van een fotovoltaïsche installatie, inclusief batterijopslag en toebehoren. Op 31 mei 2022 ondertekenden de consumenten dit aanbod in hun woning in aanwezigheid van een vertegenwoordigster van de onderneming. Tussen de toezending van het aanbod en de ondertekening ervan lagen daarmee ongeveer zeven weken.
De onderneming stelde op 8 november 2022 een termijnfactuur van 6.479,31 euro op. PL en GQ betaalden het gevorderde bedrag. Vervolgens leverde de onderneming de fotovoltaïsche installatie, maar installeerde zij de batterijopslag niet. De consumenten aanvaardden deze gedeeltelijke prestatie op 7 februari 2023.
Herroeping en terugvordering van de aanbetaling
Bij brief van 9 juni 2023, die de onderneming nog diezelfde dag ontving, verklaarden PL en GQ via hun vertegenwoordiger de overeenkomst te herroepen. Tegelijkertijd vorderden zij terugbetaling van de gedane aanbetaling.
Volgens de vaststellingen van het Landgericht Cottbus (regionale rechtbank Cottbus), dat zich over de terugvordering boog, zou de onderneming de consumenten niet overeenkomstig artikel 6, lid 1, onder h), van Richtlijn 2011/83/EU over het herroepingsrecht hebben geïnformeerd. Indien PL en GQ een herroepingsrecht hadden, begon de termijn volgens het Landgericht op zijn vroegst op 31 mei 2022 en eindigde deze overeenkomstig artikel 10, lid 1, van de richtlijn op zijn vroegst op 14 juni 2023. Onder die voorwaarde zou de op 9 juni 2023 verklaarde herroeping tijdig zijn geweest.
Regels van de richtlijn consumentenrechten
Richtlijn 2011/83/EU onderscheidt verschillende situaties waarin een overeenkomst als buiten verkoopruimten gesloten geldt. Artikel 2, punt 8, omvat in het bijzonder overeenkomsten die bij gelijktijdige fysieke aanwezigheid van de handelaar en de consument worden gesloten op een plaats die niet tot de verkoopruimten van de handelaar behoort.
Onder de regeling vallende contractsituaties
Volgens artikel 2, punt 8, van de richtlijn omvat het begrip buiten verkoopruimten gesloten overeenkomst meerdere categorieën:
-
De overeenkomst wordt bij gelijktijdige fysieke aanwezigheid van de handelaar en de consument gesloten op een plaats die niet tot de verkoopruimten van de handelaar behoort.
-
De consument doet onder deze omstandigheden een aanbod.
-
De overeenkomst wordt onmiddellijk na een persoonlijke en individuele benadering buiten de verkoopruimten gesloten in de verkoopruimten van de handelaar of met behulp van een communicatiemiddel op afstand.
-
De overeenkomst komt tot stand tijdens een door de handelaar georganiseerde excursie die gericht is op de promotie en verkoop van goederen of diensten of die dit effect heeft.
Voordat de consument aan een dergelijke overeenkomst is gebonden, moet de handelaar de in artikel 6, lid 1, van de richtlijn genoemde informatie op duidelijke en begrijpelijke wijze verstrekken. Indien een herroepingsrecht bestaat, omvat dit volgens punt h) met name informatie over de voorwaarden, de termijn en de uitoefening ervan, evenals het modelformulier voor herroeping.
Duur van de herroepingstermijn
Artikel 9, lid 1, van de richtlijn geeft consumenten in beginsel een termijn van 14 dagen waarbinnen zij een overeenkomst op afstand of een buiten verkoopruimten gesloten overeenkomst zonder opgave van redenen kunnen herroepen. Uitzonderingen volgen uit artikel 16.
Bij dienstenovereenkomsten begint de termijn in beginsel bij het sluiten van de overeenkomst. Bij koopovereenkomsten is doorgaans het tijdstip bepalend waarop de consument of een door hem aangewezen derde, die niet de vervoerder is, de goederen fysiek in bezit krijgt.
Wanneer de voorgeschreven informatie over het herroepingsrecht niet wordt verstrekt, eindigt de herroepingstermijn volgens artikel 10, lid 1, pas twaalf maanden na afloop van de oorspronkelijke herroepingstermijn.
Vragen van het Landgericht Cottbus aan het EuGH
Het Landgericht Cottbus betwijfelde of de tussen de partijen gesloten overeenkomst onder artikel 2, punt 8, onder a), van de richtlijn valt. Aanleiding daarvoor was dat de onderneming het aanbod al vooraf had toegezonden en uitsluitend de aanvaarding ervan plaatsvond in de woning van de consumenten, in aanwezigheid van de vertegenwoordigster van de onderneming.
Uiteenlopende beoordeling van de contractsluiting
Het Landgericht wees erop dat Duitse rechters de ter omzetting van de richtlijn vastgestelde nationale bepalingen uiteenlopend uitleggen. Volgens de door het Landgericht aangehaalde rechtspraak van het Bundesgerichtshof (BGH, Duitse hoogste federale rechter in burgerlijke en strafzaken) zouden consumenten in een vergelijkbare situatie geen herroepingsrecht hebben.
Het Landgericht neigde daarentegen tot de opvatting dat het tijdstip van de laatste voor de contractsluiting vereiste verklaring bepalend is. In het betrokken geval was dit de aanvaarding van het aanbod van de handelaar door de consumenten. Omdat deze verklaring in de woning van de consumenten en bij fysieke aanwezigheid van de vertegenwoordigster werd afgelegd, achtte het Landgericht kwalificatie als een buiten verkoopruimten gesloten overeenkomst mogelijk.
Het wilde daarom met name weten of zowel het aanbod als de aanvaarding daarvan bij gelijktijdige fysieke aanwezigheid buiten de verkoopruimten moeten plaatsvinden. Daarnaast rees de vraag of voorafgaande advisering, onderhandelingen of een langere bedenktijd relevant zijn voor de kwalificatie.
Uitlegging door het Europese Hof van Justitie
Het EuGH onderzocht de vragen gezamenlijk. Voor het Hof waren de bewoordingen van artikel 2, punt 8, onder a), de systematische samenhang tussen de verschillende categorieën en het met het herroepingsrecht nagestreefde beschermingsdoel doorslaggevend.
Overeenkomst komt pas tot stand bij aanvaarding van het aanbod
De richtlijn definieert niet wanneer een overeenkomst als gesloten moet worden beschouwd. Omdat artikel 2, punt 8, onder a), in dit verband niet naar het recht van de lidstaten verwijst, gaat het volgens de beslissing om een autonoom Unierechtelijk begrip. Dit begrip moet in de gehele Europese Unie uniform worden uitgelegd.
Volgens de gebruikelijke opvatting over contractsluiting komt een overeenkomst in beginsel pas tot stand wanneer de ontvanger het aan hem gerichte aanbod aanvaardt. Artikel 2, punt 8, onder a), vereist uitsluitend dat deze contractsluiting bij gelijktijdige fysieke aanwezigheid van de handelaar en de consument buiten de verkoopruimten plaatsvindt.
Volgens het EuGH kan uit de bewoordingen niet worden afgeleid dat ook het aanbod al onder dezelfde ruimtelijke en persoonlijke omstandigheden moet zijn gedaan.
Systematische samenhang van de regels
Het Hof betrok ook artikel 2, punt 8, onder b) en c), bij zijn uitlegging. Deze bepalingen regelen twee andere situaties waarin een overeenkomst als buiten verkoopruimten gesloten moet worden beschouwd. Voor deze gevallen heeft de Uniewetgever uitdrukkelijk vastgelegd onder welke voorwaarden een aanbod van de consument of een persoonlijke benadering moet plaatsvinden.
Daaruit leidde het EuGH af dat de toepassing van artikel 2, punt 8, onder a), juist niet afhangt van de omstandigheden waaronder het aanbod is gedaan of een voorafgaande benadering heeft plaatsgevonden.
Het Hof maakte daarnaast een vergelijking met overeenkomsten op afstand. Artikel 2, punt 7, vereist voor dit type overeenkomst dat tot en met het sluiten van de overeenkomst uitsluitend gebruik wordt gemaakt van een of meer middelen voor communicatie op afstand. Artikel 2, punt 8, onder a), bevat geen overeenkomstige voorwaarde voor alle fasen van de totstandkoming van de overeenkomst.
Psychologische druk blijft ondanks voorafgaande beoordelingstijd mogelijk
De bescherming bij buiten verkoopruimten gesloten overeenkomsten berust volgens de overwegingen 21 en 37 van de richtlijn op een mogelijk verrassingseffect en het risico van psychologische druk. Dit geldt ongeacht of de consument het bezoek van de handelaar zelf heeft geïnitieerd.
Voorafgaande kennis neemt niet elke beschermingsbehoefte weg
Het EuGH hield er rekening mee dat PL en GQ het aanbod al vóór de ondertekeningsafspraak hadden ontvangen en konden beoordelen. Door deze voorafgaande toezending kan een mogelijk verrassingseffect weliswaar wegvallen.
Volgens de beslissing blijft echter het risico bestaan dat de consument bij de aanvaarding van het aanbod buiten de verkoopruimten door de gelijktijdige fysieke aanwezigheid van de handelaar aan psychologische druk wordt blootgesteld. Dit geldt ook wanneer tussen de toezending en de aanvaarding van het aanbod een periode lag waarin de consument zich in de contractvoorwaarden kon verdiepen.
Daarom volstaat het voor de toepassing van artikel 2, punt 8, onder a), dat de definitieve aanvaarding van het aanbod bij gelijktijdige aanwezigheid van de partijen plaatsvindt op een locatie die niet tot de verkoopruimten van de handelaar behoort.
Beslissing over de buiten verkoopruimten gesloten overeenkomst
Het EuGH besliste dat een vooraf door de handelaar toegezonden aanbod tot een buiten verkoopruimten gesloten overeenkomst kan leiden. Voorwaarde is dat de consument het aanbod bij fysieke aanwezigheid van de handelaar aanvaardt op een plaats die niet tot diens verkoopruimten behoort.
Dat de consument het aanbod al eerder had ontvangen en de gelegenheid had dit te beoordelen, verandert niets aan deze kwalificatie. Het Hof heeft de Unierechtelijke kenmerken van een buiten verkoopruimten gesloten overeenkomst daarmee uitsluitend in abstracte zin uitgelegd; of de overeenkomst tussen PL en GQ en de GmbH aan deze kenmerken voldoet en of de herroeping en terugbetaling van de aanbetaling kunnen worden toegewezen, moet het Landgericht Cottbus beslissen in het hoofdgeding, dat nog niet onherroepelijk is afgesloten.
De beslissing over de proceskosten in het hoofdgeding berust bij het Landgericht Cottbus. De procedure voor het EuGH vormt voor de partijen slechts een onderdeel van het geschil dat nog bij de nationale rechter aanhangig en daarmee nog niet onherroepelijk afgesloten is. Daarin moet nog definitief worden beslist over de gestelde niet-verstrekking van informatie over het herroepingsrecht.
Betekenis voor de juridische kwalificatie van overeenkomsten
De beslissing verduidelijkt dat niet alle stappen in de aanloop naar de overeenkomst buiten de verkoopruimten hoeven plaats te vinden. Doorslaggevend zijn de omstandigheden waaronder de overeenkomst door de aanvaarding van het aanbod definitief tot stand komt. De voorafgaande toezending van de contractstukken sluit kwalificatie als buiten verkoopruimten gesloten overeenkomst niet uit.
De afbakening kan gevolgen hebben voor informatieverplichtingen, herroepingstermijnen en de ongedaanmaking van een overeenkomst. Bij vragen over de kwalificatie van dergelijke contractuele rechtsverhoudingen begeleidt MTR Legal ondernemingen en particulieren in het kader van juridisch advies over contractenrecht.
