Wnioski o udzielenie informacji Hauptzollamt Erfurt w związku z polskimi podwykonawcami
Hauptzollamt Erfurt (Główny Urząd Celny w Erfurcie), Finanzkontrolle Schwarzarbeit (FKS, jednostka kontroli pracy nierejestrowanej) w lokalizacji Gera, prowadzi na zlecenie Staatsanwaltschaft Mühlhausen (prokuratury w Mühlhausen) dochodzenia przeciwko kilku polskim przedsiębiorstwom. Zgodnie z zarzutami stanowiącymi podstawę postępowań przedsiębiorstwa te miały w szczególności wykorzystywać w Niemczech pracowników z Ukrainy, Białorusi i Gruzji bez wymaganych zezwoleń na pracę. Częściowo miały przy tym być używane sfałszowane dowody osobiste UE. Ponadto formułowany jest zarzut, że składki na ubezpieczenia społeczne nie były odprowadzane w ustawowo należnej wysokości.
Postępowania prowadzone są między innymi w sprawie możliwych naruszeń Strafgesetzbuch (StGB, niemieckiego kodeksu karnego), Aufenthaltsgesetz (AufenthG, niemieckiej ustawy o pobycie cudzoziemców) oraz Schwarzarbeitsbekämpfungsgesetz (SchwarzArbG, niemieckiej ustawy o zwalczaniu pracy nierejestrowanej). Są to postępowania będące w toku. Wobec wszystkich podejrzanych obowiązuje domniemanie niewinności; podniesionych zarzutów nie należy utożsamiać z prawomocnym ustaleniem.
Niemieccy zleceniodawcy, którzy współpracowali z objętymi postępowaniem polskimi przedsiębiorstwami, otrzymują w tym kontekście wnioski o udzielenie informacji od Hauptzollamt Erfurt. Pisma te często zawierają formularz do złożenia wyjaśnień i przewidują pisemne wysłuchanie.
Przed udzieleniem odpowiedzi zaleca się formalną analizę pisma. Zgodnie z opracowaniem dostawcy usług ochrony danych dids dotyczącym zapytań informacyjnych organów dochodzeniowych i ścigania należy sprawdzić, czy wskazano organ występujący z zapytaniem, sygnaturę akt, cel zapytania oraz konkretną podstawę prawną; należy unikać udzielania informacji telefonicznie. Jednocześnie według tego źródła sama kompetencja do przekazania danych wynikająca z przepisów o ochronie danych nie stanowi jeszcze podstawy obowiązku udzielenia informacji przez przedsiębiorstwo.
Tło dochodzeń w sektorze budowlanym i usługowym
Czynności przeszukania Staatsanwaltschaft Mühlhausen i Hauptzollamt Erfurt
Staatsanwaltschaft Mühlhausen oraz Hauptzollamt Erfurt w ostatnich latach przeprowadziły w kilku postępowaniach czynności o zasięgu ogólnokrajowym. W dniu 2 grudnia 2025 r., według informacji organów, około 200 funkcjonariuszy celnych przeszukało 13 obiektów, w tym lokale mieszkalne i gospodarcze oraz place budowy w Turyngii, Hamburgu, Hesji i Dolnej Saksonii.
Czynności były skierowane przeciwko trzem podejrzanym w wieku 39, 44 i 64 lat w związku z podejrzeniem nieodprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne oraz uchylania się od opodatkowania. Wobec dwóch kolejnych podejrzanych w wieku 40 i 36 lat prowadzone jest postępowanie w związku z podejrzeniem pomocnictwa. Zgodnie z opublikowanymi informacjami centrum postępowania znajdowało się w północnej Turyngii. Według organów śledczych domniemana szkoda w tym kompleksie spraw została oszacowana na ponad dwa miliony euro; w celu jej ukrycia uczestniczące firmy miały, zgodnie z informacjami organów śledczych, wymieniać między sobą fikcyjne faktury.
W dniu 9 marca 2026 r. nastąpiła kolejna czynność przeszukania. Ponad 160 funkcjonariuszy celnych, działając na zlecenie Staatsanwaltschaft Mühlhausen, przeszukało 16 lokali mieszkalnych i gospodarczych w Turyngii, Berlinie, Bremie, Hamburgu, Dolnej Saksonii, Saksonii i Saksonii-Anhalt. W tym postępowaniu zarzuty skierowane są przeciwko 36-letniemu głównemu podejrzanemu z Weimaru; wobec 21 dalszych podejrzanych w wieku od 26 do 67 lat prowadzone jest dochodzenie z powodu pomocnictwa. Szacowaną szkodę określono na ponad 1,2 miliona euro.
Zgodnie z komunikatem prasowym Zoll (niemieckiej administracji celnej) dotyczącym tej czynności w centrum dochodzeń w branży budowlanej znajdują się w szczególności wymiana fikcyjnych faktur między uczestniczącymi firmami oraz szkody sięgające milionów euro. Wnioski o udzielenie informacji kierowane do niemieckich zleceniodawców są w tym kontekście regularnie częścią wyjaśniania relacji świadczenia usług i płatności w ramach takich kompleksów postępowań. Dla zainteresowanych przedsiębiorstw oznacza to, że wniosku nie należy postrzegać w izolacji, lecz w kontekście już daleko zaawansowanego postępowania dochodzeniowego.
Ogólnokrajowa działalność Hauptzollamt Erfurt
Hauptzollamt Erfurt działa w tego rodzaju postępowaniach nie tylko regionalnie. W dniu 23 września 2026 r. 22 funkcjonariuszy Hauptzollamt Erfurt wspólnie z Bundespolizei (niemiecką policją federalną) przeszukało trzy pomieszczenia gospodarcze i prywatne w Hamminkeln-Dingden w Nadrenii Północnej-Westfalii. Tłem były dochodzenia przeciwko właścicielom przedsiębiorstwa w Polsce w związku z podejrzeniem pracy nierejestrowanej.
Również w innym postępowaniu prowadzono czynności obejmujące różne lokalizacje: w dniu 7 października 2026 r. Hauptzollamt Erfurt, na zlecenie Staatsanwaltschaft Chemnitz (prokuratury w Chemnitz), przeszukał sześć obiektów w Vogtlandkreis oraz w północnych Niemczech. Szacowaną tam szkodę określono na około pięć milionów euro.
W porównywalnych postępowaniach organy śledcze opierają zarzut między innymi na tym, że niemieccy uczestnicy faktycznie działali jako pracodawcy zagranicznych pracowników i celowo obchodzili obowiązek ubezpieczenia społecznego w Niemczech. Znaczenie może mieć przy tym również zaświadczenie o delegowaniu wydane przez zagraniczną instytucję ubezpieczeń społecznych.
Treść pism do niemieckich zleceniodawców
Formularz wyjaśnień i szerokie żądania dokumentów
Adresaci pism są co do zasady wzywani jako świadkowie. Niemniej pytania, ze względu na swoją treść, mogą wykraczać poza zwykłe ustalenia poboczne. Z punktu widzenia organów śledczych znaczenie może mieć to, czy zaangażowanie określone jako umowa o dzieło było w rzeczywistości zorganizowane jako ukryte użyczenie pracowników.
Wnioski o udzielenie informacji często obejmują obszerne żądania dokumentów i danych, na przykład:
-
karty godzin i zestawienia czasu pracy,
-
listy imienne wykorzystywanych osób,
-
kopie dokumentów tożsamości,
-
umowy z polskimi przedsiębiorstwami,
-
faktury i dokumenty płatnicze,
-
pełną korespondencję e-mail,
-
dane dotyczące pośredników lub osób włączonych pośrednio,
-
informacje dotyczące formy umowy,
-
dane dotyczące stawki rozliczeniowej za godzinę,
-
informacje o tym, czy przedstawiciele zleceniodawcy byli już na miejscu w Polsce.
Zgodnie z opisanym stanem faktycznym wyznaczane terminy wynoszą zazwyczaj jedynie kilka tygodni. Dla przedsiębiorstw może to oznaczać znaczny nakład organizacyjny, zwłaszcza jeśli projekty trwały przez dłuższe okresy albo uczestniczyło w nich kilku podwykonawców.
Status świadka i możliwe własne narażenie
Formalnie niemieccy zleceniodawcy są w tych pismach traktowani jako świadkowie. Taka kwalifikacja nie wyklucza jednak, że poszczególne pytania zmierzają do ustalenia okoliczności, które mogą mieć znaczenie również dla ewentualnej własnej odpowiedzialności. Dotyczy to w szczególności sytuacji, w których rzeczywisty przebieg współpracy odbiega od oznaczenia umownego.
Dla oceny prawnej należy najpierw wyjaśnić, w jakiej roli i przez jaki organ przedsiębiorstwo otrzymało pismo. Należy rozróżnić między wezwaniem lub zapytaniem Staatsanwaltschaft na podstawie § 161a StPO (Strafprozessordnung, niemieckiego kodeksu postępowania karnego), wezwaniem przez osoby prowadzące dochodzenie z ramienia Zoll na konkretne zlecenie Staatsanwaltschaft na podstawie § 163 ust. 3 StPO oraz żądaniem udzielenia informacji przez Finanzkontrolle Schwarzarbeit w postępowaniu kontrolnym na podstawie § 5 SchwarzArbG. Od tej kwalifikacji zależy, jakie obowiązki stawiennictwa, zeznań lub udzielenia informacji istnieją oraz jakie prawa odmowy mają zastosowanie; status podejrzanego wiąże się natomiast z szerokim prawem do milczenia.
W centrum może znajdować się rozgraniczenie między rzeczywistą umową o dzieło a ukrytym użyczeniem pracowników. Decydujący jest przy tym nie tylko tytuł umowy, lecz faktyczne wykonywanie współpracy.
Jeżeli umowa o dzieło zostanie ostatecznie oceniona jako ukryte użyczenie pracowników, uruchamia się powiązany łańcuch skutków: umowa użyczenia jest nieważna na podstawie § 9 ust. 1 nr 1a AÜG (Arbeitnehmerüberlassungsgesetz, niemieckiej ustawy o pracy tymczasowej i użyczaniu pracowników), zgodnie z prezentacją IHK Pfalz zasadniczo przyjmuje się fikcję stosunku pracy z użytkownikiem, a na podstawie § 10 ust. 3 AÜG użytkownik odpowiada obok użyczającego za składki na ubezpieczenia społeczne. Dla zleceniodawców może z tego wynikać odpowiedzialność, która ekonomicznie przekracza wartość pierwotnie zleconego świadczenia.
Obowiązki współdziałania i udzielania informacji wobec Zoll
§ 5 SchwarzArbG jako podstawa współdziałania
Zgodnie z § 5 ust. 1 SchwarzArbG obowiązki tolerowania czynności i współdziałania dotyczą wyraźnie także zleceniodawców usług lub dzieł, użytkowników pracowników oraz osób trzecich. Na żądanie organów administracji celnej informacje należy przekazać pisemnie, elektronicznie albo ustnie w siedzibie organu.
Administracja celna może żądać ustnej informacji w siedzibie organu zwłaszcza wtedy, gdy mimo wezwania nie udzielono informacji pisemnej. Obowiązek współdziałania nie ogranicza się zatem do bezpośrednio podejrzanego pracodawcy, lecz może obejmować również przedsiębiorstwa, które korzystały ze świadczeń.
§ 5 ust. 1 zdanie 2 SchwarzArbG zawiera jednocześnie ograniczenie: można odmówić udzielenia informacji w zakresie, w jakim narażałyby one osobę zobowiązaną lub osobę bliską w rozumieniu § 15 AO (Abgabenordnung, niemieckiej ordynacji podatkowej) na ryzyko ścigania z powodu przestępstwa lub wykroczenia administracyjnego.
Obowiązki świadka według Strafprozessordnung
Obok uprawnień wynikających ze Schwarzarbeitsbekämpfungsgesetz zastosowanie mogą mieć przepisy postępowania karnego. Zgodnie z § 161a ust. 1 StPO świadkowie są zobowiązani stawić się na wezwanie przed Staatsanwaltschaft i zeznawać co do sprawy. W przypadku nieuprawnionej odmowy Staatsanwaltschaft przysługują środki przewidziane w §§ 51, 70 i 77 StPO; zarządzenie aresztu pozostaje zastrzeżone dla sądu.
Od nowelizacji § 163 ust. 3 StPO obowiązek stawiennictwa świadka może istnieć także w przypadku wezwania przez osoby prowadzące dochodzenie, jeżeli opiera się ono na konkretnym zleceniu Staatsanwaltschaft.
§ 55 ust. 1 StPO przyznaje każdemu świadkowi prawo odmowy odpowiedzi na poszczególne pytania, jeżeli odpowiedź na nie naraziłaby jego samego lub osobę bliską na ryzyko ścigania z powodu przestępstwa lub wykroczenia administracyjnego. Prawo to odnosi się do poszczególnych pytań i nie zastępuje ogólnie każdego współdziałania.
Ryzyka prawne dla zleceniodawców
Odpowiedzialność za podwykonawców w branży budowlanej
Dla przedsiębiorstw branży budowlanej istnieją szczególne ryzyka odpowiedzialności. Zgodnie z § 28e ust. 3a SGB IV (Sozialgesetzbuch IV, niemieckiego kodeksu socjalnego – księga IV) przedsiębiorca branży budowlanej, który zleca innemu przedsiębiorcy roboty budowlane w rozumieniu § 101 ust. 2 SGB III (Sozialgesetzbuch III, niemieckiego kodeksu socjalnego – księga III), odpowiada za obowiązek składkowy podwykonawcy jak poręczyciel solidarny. Regulacja ta obowiązuje od 1 sierpnia 2002 r.
Ponadto § 13 MiLoG (Mindestlohngesetz, niemieckiej ustawy o płacy minimalnej) nakazuje odpowiednie stosowanie § 14 AEntG (Arbeitnehmer-Entsendegesetz, niemieckiej ustawy o delegowaniu pracowników). Wynika z tego niezależna od winy odpowiedzialność poręczycielska zleceniodawcy za roszczenia o płacę minimalną pracowników zatrudnionych u podwykonawców. Bundesverfassungsgericht (BVerfG, Federalny Trybunał Konstytucyjny) zatwierdził § 14 AEntG postanowieniem z 20 marca 2007 r.
Zgodnie ze stanem wiedzy Wissenschaftliche Dienste des Deutschen Bundestages (Służb Naukowych Bundestagu) dotyczącym odpowiedzialności za podwykonawców odpowiedzialność ta obejmuje nie tylko bezpośredniego kontrahenta, lecz rozciąga się na podwykonawców włączonych w łańcuch. Ponieważ nie jest wymagane ani zawinienie, ani wiedza o stosunkach u podwykonawcy, na tym polega właściwe ryzyko ekonomiczne zleceniodawcy: roszczenia mogą być dochodzone bez zarzutu własnego nieprawidłowego zachowania zleceniodawcy. Dotyczy to równolegle składek na podstawie § 28e ust. 3a i nast. SGB IV oraz roszczeń o płacę minimalną na podstawie § 13 MiLoG w związku z § 14 AEntG.
Roszczenia o wynagrodzenie na podstawie § 98a AufenthG
Zgodnie z § 98a ust. 1 AufenthG pracodawca, który zatrudniał cudzoziemca bez wymaganego zezwolenia lub uprawnienia do wykonywania pracy zarobkowej, jest zobowiązany do zapłaty uzgodnionego wynagrodzenia. Przyjmuje się przy tym domniemanie trzymiesięcznego okresu zatrudnienia.
Odpowiedzialność na podstawie § 98a AufenthG może rozciągać się również na przedsiębiorców, którzy zlecają innemu przedsiębiorcy wykonanie dzieł lub usług. Odpowiadają oni za wykonanie obowiązków płatniczych tego przedsiębiorcy.
Ukryte użyczenie pracowników i ryzyka wynikające z AÜG
Jeżeli zaangażowanie określone jako umowa o dzieło jest w rzeczywistości realizowane jako użyczenie pracowników, a brak jest oznaczenia oraz konkretyzacji pracownika tymczasowego, użyczenie jest niedopuszczalne na podstawie § 9 ust. 1 nr 1a AÜG. Od reformy AÜG z 2017 r. tak zwane zezwolenie rezerwowe nie chroni już przed tymi skutkami.
Zgodnie z prezentacją Haufe dotyczącą reformy pracy tymczasowej dopuszczalne użyczenie wymaga, aby umowa była wyraźnie oznaczona jako użyczenie pracowników, a osoba użyczana została konkretnie wskazana przed rozpoczęciem użyczenia. Właśnie te obowiązki oznaczenia i konkretyzacji stanowią typowy słaby punkt umów z podwykonawcami, ponieważ umowy są formułowane jako umowy o dzieło lub umowy o świadczenie usług, a imienne określenie wykorzystywanych osób nie następuje. Naruszenia w tym zakresie mogą ponadto podlegać karze grzywny na podstawie § 16 ust. 1 AÜG.
W przypadku ukrytego użyczenia pracowników zasadniczo powstaje stosunek pracy z użytkownikiem. Nie dotyczy to sytuacji, gdy pracownik w terminie złoży oświadczenie o woli pozostania przy dotychczasowym stosunku, które musi zostać osobiście przedłożone w Agentur für Arbeit (niemieckiej agencji pracy) i poświadczone oraz przekazane użyczającemu lub użytkownikowi najpóźniej trzeciego dnia po tym, § 9 ust. 2 AÜG.
Dla użytkownika mogą z tego wynikać istotne ryzyka z zakresu ubezpieczeń społecznych i prawa podatkowego. Zgodnie z § 10 ust. 3 AÜG użytkownik odpowiada za składki obok użyczającego. Naruszenia obowiązków ujawnienia i konkretyzacji mogą zostać ukarane grzywną do 30 000 euro na podstawie § 16 ust. 1 AÜG.
Znaczenie dochodzeń dla przedsiębiorstw
Intensywność kontroli Finanzkontrolle Schwarzarbeit
Finanzkontrolle Schwarzarbeit Hauptzollamt Erfurt w 2023 r. skontrolowała łącznie 2 069 pracodawców w Turyngii i południowo-zachodniej Saksonii. Z tego 1 185 kontroli przypadło na Turyngię, a 884 na południowo-zachodnią Saksonię. Liczby te pokazują, że kontrola warunków pracy, obowiązków w zakresie ubezpieczeń społecznych i struktur zatrudnienia ma istotne znaczenie praktyczne.
Należy uwzględnić również praktykę orzeczniczą w zakresie kar w obszarze właściwości Hauptzollamt Erfurt. Amtsgericht Gera (sąd rejonowy w Gera) skazał we wrześniu 2026 r. przedsiębiorcę budowlanego za nieodprowadzanie składek na ubezpieczenia społeczne i uchylanie się od opodatkowania na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania; nie wiadomo, czy wyrok ten jest prawomocny. Jeżeli wyrok nie został wyraźnie określony jako prawomocny, nie należy go bez dalszych podstaw utożsamiać z ostatecznie zakończonym postępowaniem.
Znaczenie faktycznego wykonywania umowy
Przy kwalifikacji relacji z podwykonawcami nie liczy się wyłącznie pisemne porozumienie. Znaczenie ma również to, jak współpraca była faktycznie zorganizowana. Istotne mogą być w szczególności struktury wydawania poleceń, planowanie wykorzystania pracowników, ewidencja czasu pracy, włączenie w procesy zakładowe oraz faktyczna odpowiedzialność za zatrudniony personel.
Jeżeli organy śledcze żądają dokumentów takich jak karty godzin, korespondencja e-mail, listy imienne oraz dane dotyczące pośredników, może to wskazywać, że chcą odtworzyć faktyczne wykonywanie relacji umownej. Dla zleceniodawców może z tego wynikać punkt styku między statusem świadka, obowiązkami współdziałania i możliwymi własnymi ryzykami.
Kwalifikacja obowiązków przy wniosku o udzielenie informacji
Wniosek o udzielenie informacji Hauptzollamt Erfurt może dotyczyć przedsiębiorstw na kilku płaszczyznach. Z jednej strony istnieją ustawowe obowiązki współdziałania. Z drugiej strony mogą mieć zastosowanie prawa odmowy udzielenia informacji, o ile wchodzi w rachubę ryzyko samoobciążenia albo obciążenia bliskich krewnych w rozumieniu właściwych przepisów.
Przy urzędowych wnioskach o udzielenie informacji regularnie znaczenie mają następujące kwestie:
-
który organ wysłał pismo,
-
jaka sygnatura akt została wskazana,
-
jaki cel zapytania podano,
-
na jakiej podstawie prawnej opiera się wniosek,
-
czy żądana jest informacja pisemna, elektroniczna czy ustna,
-
czy wyznaczono termin,
-
czy zażądano dokumentów lub oświadczeń co do faktów.
Kompetencja do przekazania danych wynikająca z przepisów o ochronie danych nie jest bez dalszych podstaw równoznaczna z samodzielnym obowiązkiem udzielenia informacji. Podobnie informacje udzielane telefonicznie mogą wywołać szczególne niepewności, ponieważ ich treść, kontekst i zakres mogą zostać później ocenione inaczej.
Profesjonalne doradztwo w sprawach z zakresu karnego prawa gospodarczego
Wnioski o udzielenie informacji Hauptzollamt Erfurt w związku z polskimi podwykonawcami mogą mieć dla zleceniodawców daleko idące znaczenie, nawet jeśli formalnie są oni początkowo wzywani jako świadkowie. Połączenie obowiązków współdziałania, praw odmowy udzielenia informacji, odpowiedzialności za podwykonawców, obowiązków w zakresie ubezpieczeń społecznych oraz możliwych skutków wynikających z AÜG wymaga starannej oceny prawnej konkretnego przypadku.
MTR Legal Rechtsanwälte wspiera przedsiębiorstwa, inwestorów i zamożne osoby prywatne w postępowaniach z zakresu karnego prawa gospodarczego oraz na styku z prawem handlowym, prawem spółek, prawem podatkowym i prawem pracy. Osoby konfrontowane z wnioskiem o udzielenie informacji, formularzem wyjaśnień lub czynnościami dochodzeniowymi w związku ze strukturami podwykonawczymi znajdą dalsze informacje pod adresem doradztwo prawne w zakresie karnego prawa gospodarczego.
