Scheidingsjaar begint niet automatisch bij vertrek uit de woning

Beschikking van het OLG Karlsruhe van 3 februari 2025 – zaaknr. 16 UF 165/24

Voordat een huwelijk ontbonden kan worden, moet het paar doorgaans het scheidingsjaar doorlopen, dat minstens een jaar moet duren. Volgens de wettelijke definitie moeten echtgenoten ten minste een jaar gescheiden leven voordat het verzoek tot echtscheiding kan worden ingediend. Het scheidingsjaar begint zodra de partners zich door duidelijke ruimtelijke en financiële scheiding en de wil tot echtscheiding van elkaar afgrenzen. Het onderwerp van deze paragraaf gaat over de juridische voorwaarden en het verloop van het scheidingsjaar. Alleen een ruimtelijke scheiding betekent nog niet dat er apart wordt geleefd. De scheiding moet daarentegen duidelijk worden verklaard en consequent worden uitgevoerd, zoals blijkt uit een beschikking van het OLG Karlsruhe van 3 februari 2025 (zaaknr. 16 UF 165/24).

Vereisten voor het apart leven

Tijdens het scheidingsjaar mogen de echtgenoten geen gezamenlijke huishouding voeren. Er moet sprake zijn van een duidelijke ruimtelijke en financiële scheiding. Het is daarvoor niet altijd noodzakelijk dat één van de partners de gezamenlijke woning verlaat. Het scheidingsjaar kan ook in de gezamenlijke woning doorgebracht worden als beide echtgenoten ieder een eigen huishouding voeren en die huishoudens daadwerkelijk gescheiden zijn. Onder bepaalde voorwaarden kan het paar ook onder één dak blijven wonen, zolang er een duidelijke scheiding is van eten en slapen.

Praktische uitvoering in de gezamenlijke woning

De scheiding wordt ook duidelijk doordat de partners afzien van gezamenlijke gewoonten en bepaalde ruimtes niet langer samen gebruiken. De woonsituatie tijdens het scheidingsjaar speelt hierbij een centrale rol, omdat deze de naleving van de wettelijke voorschriften documenteert. Beide echtgenoten moeten tijdens het scheidingsjaar gescheiden huishoudens voeren en gescheiden hun financiën regelen, om de juridische scheiding te documenteren. Het vertrek van een van de echtgenoten markeert ook niet automatisch het begin van het scheidingsjaar, aldus advocatenkantoor MTR Legal Advocaten, dat onder meer gespecialiseerd is in familierecht.

Vaak wordt de vraag gesteld hoe apart leven in één woning in de praktijk kan worden uitgevoerd. In het kader van een stuklopend huwelijk geldt dat het principe van echtelijke solidariteit tijdens het scheidingsjaar van kracht blijft, vooral met betrekking tot alimentatieverplichtingen.

Ruimtelijke afstand op zichzelf is geen scheiding

Ook de zaak bij het OLG Karlsruhe is een goed voorbeeld van hoe het scheidingsjaar in de praktijk wordt toegepast en door de rechtbank juridisch wordt beoordeeld. In de onderliggende zaak was het echtpaar sinds 2007 getrouwd en woonde sinds 2015 met de gezamenlijke dochter in één huis. Na verloop van tijd kreeg het huwelijk steeds meer problemen. Gezamenlijke activiteiten vonden niet meer plaats.

In augustus 2022 trok de man in bij zijn ouders, circa 500 kilometer verderop, om er voor zijn zorgbehoevende moeder te zorgen en een nieuwe baan te beginnen. Toch hield hij formeel zijn woonadres aan en bezocht hij zijn vrouw en dochter af en toe in het weekend. Intiem contact of gezamenlijke vrijetijdsbesteding vonden volgens beiden niet meer plaats. In zulke gevallen kunnen juridische of emotionele valkuilen ontstaan, bijvoorbeeld als de scheiding niet duidelijk is doorgevoerd of gedocumenteerd. De juridische positie van de uitgetrokken partner blijft relevant, vooral wat betreft de huurovereenkomst en de vraag of het domicilie daadwerkelijk is opgegeven.

Voor de vrouw betekende het vertrek van haar partner het begin van de scheiding. Haar intentie om te scheiden heeft ze haar man uiteindelijk in een gesprek in juli 2023 meegedeeld. In het najaar van 2023 diende ze het echtscheidingsverzoek in, omdat ze het scheidingsjaar na het vertrek van haar partner, een jaar eerder, als voltooid beschouwde.

Scheiding van tafel en bed

Betekenis voor het apart leven tijdens het scheidingsjaar

De scheiding van tafel en bed is in het Duitse echtscheidingsrecht een centraal criterium voor het apart wonen tijdens het scheidingsjaar. Daarbij moeten verschillende aspecten in acht worden genomen, met name met het oog op juridische en praktische gevolgen zoals gezag, alimentatie en echtscheidingsafspraken. Het betekent dat echtgenoten niet langer als een echtpaar samenleven, maar hun levenssferen duidelijk van elkaar scheiden. Dit betreft zowel het gezamenlijk eten als het slapen en het besteden van vrije tijd. Voor de familierechtbank is de scheiding van tafel en bed een belangrijk teken dat de echtelijke samenleving daadwerkelijk is beëindigd en het scheidingsjaar in de zin van de wet loopt.

Gescheiden leven ondanks gezamenlijke woning

Juist in Duitsland komt het vaak voor dat echtgenoten na de scheiding eerst nog samen in dezelfde woning blijven wonen, bijvoorbeeld om financiële redenen of in het belang van de kinderen. In zulke gevallen is het bijzonder belangrijk dat de echtgenoten hun huishouding duidelijk van elkaar scheiden. Dat kan betekenen dat ieder een eigen slaapkamer heeft, gescheiden huishoudgelden beheert en niet meer samen eet. Het gebruik van gezamenlijke ruimtes zoals keuken of badkamer moet bij voorkeur ook zoveel mogelijk gescheiden in tijd plaatsvinden, om het apart wonen voor derden en de familierechtbank begrijpelijk te maken.

Gevolgen voor scheidingsjaar en alimentatie

De scheiding van tafel en bed is niet alleen relevant voor het verloop van het scheidingsjaar, maar kan ook gevolgen hebben voor het recht op alimentatie tijdens de scheiding. Het is vooral belangrijk om de wettelijke termijn van het scheidingsjaar aan te houden, omdat deze termijn ook bepalend is voor het geldend maken van alimentatieaanspraken. Wie kan aantonen dat hij of zij daadwerkelijk gescheiden leeft, kan onder bepaalde omstandigheden aanspraak maken op alimentatie. De familierechtbank onderzoekt in de echtscheidingsprocedure nauwkeurig of aan de vereisten voor het scheidingsjaar is voldaan – met name in gevallen waarin de echtgenoten nog onder één dak wonen.

In de praktijk is het aan te bevelen om de verdeling van de woning en het beëindigen van de gezamenlijke huishouding zo nauwkeurig mogelijk te documenteren. Zo kunnen misverstanden en latere geschillen worden voorkomen. Bij onzekerheden of vragen over de scheiding van tafel en bed, het scheidingsjaar of andere aspecten van het familierecht is het raadzaam om tijdig juridisch advies in te winnen. Een gespecialiseerde advocaat in het familierecht kan helpen om de eigen rechten en plichten in verband met de echtscheiding en alimentatie tijdens de scheiding op te helderen en het verloop van het scheidingsjaar juridisch veilig te organiseren.

Echtscheidingsverzoek afgewezen

Wanneer is sprake van een feitelijke scheiding in de zin van § 1567 BGB?

Onder gescheiden leven in de zin van § 1567 BGB wordt verstaan dat er geen huiselijke gemeenschap meer bestaat tussen de echtgenoten en dat ten minste één partner deze ook niet meer wil herstellen. Deze subjectieve wil om het huwelijk definitief te beëindigen, was in dit geval volgens het OLG niet voldoende duidelijk.

Ter motivering voerde het hof aan dat de verhuizing van de echtgenoot in augustus 2022 om familiale en professionele redenen had plaatsgevonden en niet met de intentie om het huwelijk te beëindigen. Daardoor was deze stap aanvankelijk geen scheiding in juridische zin. Pas als een echtgenoot uitdrukkelijk verklaart de huwelijkse samenleving niet te willen voortzetten, begint het scheidingsjaar te lopen. Deze verklaring moet bovendien duidelijk en ondubbelzinnig aan de andere echtgenoot worden meegedeeld. Vage hints, ruzies of emotionele afstand zijn daarvoor niet voldoende.

Geen duidelijke scheidingsverklaring – scheidingsjaar niet rechtsgeldig begonnen

Het probleem was dat de echtgenote haar vermeende scheidingswil in juli 2023 niet duidelijk kon aantonen. Volgens het oordeel van de rechtbank ging het eerder om een algemeen gesprek over de moeilijke relatie, maar niet om een ondubbelzinnige scheidingsverklaring. Ook het samen overnachten daarna sprak ertegen dat de intentie tot definitieve beëindiging van het huwelijk op dat moment al vaststond. De latere contacten, bijvoorbeeld het bezoek van de echtgenoot in november 2023, onderstreepten bovendien dat er geen consequent gescheiden leven werd geleid, aldus het OLG Karlsruhe. Er ontbrak dus een duidelijke aanvang van het scheidingsjaar, zodat het echtscheidingsverzoek te vroeg was ingediend.

Kinderen en voogdij tijdens het scheidingsjaar

Verantwoordelijkheid van de ouders en stabiliteit voor het kind

Het scheidingsjaar is niet alleen voor de echtgenoten, maar vooral ook voor de kinderen een grote uitdaging. Terwijl de ouders hun scheiding regelen en het verloop van het scheidingsjaar organiseren, moeten de kinderen omgaan met de nieuwe gezinssituatie. Juist in deze gevoelige fase is het van groot belang dat beide ouders hun verantwoordelijkheid tegenover het kind blijven nemen en voor stabiliteit zorgen.

Volgens het Duitse echtscheidingsrecht blijft het gezamenlijke ouderlijk gezag in principe ook tijdens het scheidingsjaar bestaan. Dat betekent dat beide ouders gezamenlijk blijven beslissen over belangrijke zaken van het kind – bijvoorbeeld over schoolkeuze, medische behandelingen of de woonplaats. Alleen in uitzonderingsgevallen, als het welzijn van het kind in gevaar is of een ouder zijn plichten grovelijk schendt, kan de familierechtbank op verzoek het ouderlijk gezag aan één ouder alleen toewijzen.

Omgangsrecht en kinderalimentatie tijdens het scheidingsjaar

Ook het contact met het kind dient tijdens de scheidingsperiode zo veel mogelijk in goed overleg te worden geregeld. Het kind heeft recht op regelmatig contact met beide ouders, ongeacht bij wie het voornamelijk woont. Oplossingen in onderling overleg tussen ouders zijn niet alleen in het belang van het kind, maar voorkomen ook langdurige en belastende procedures bij de familierechtbank. Mocht er toch een conflict ontstaan, dan kan de rechter een omgangsregeling treffen die het belang van het kind centraal stelt.

Naast het ouderlijk gezag speelt ook de kinderalimentatie tijdens het scheidingsjaar een belangrijke rol. De ouder bij wie het kind niet woont, is doorgaans verplicht om alimentatie te betalen. De hoogte van de kinderalimentatie wordt bepaald aan de hand van de zogenaamde Düsseldorfer Tabelle en houdt rekening met het inkomen van de onderhoudsplichtige ouder.

Belang van het gedrag van de ouders voor de echtscheidingsprocedure

Ouders moeten zich ervan bewust zijn dat het gedrag tijdens het scheidingsjaar ook invloed kan hebben op de latere echtscheidingsprocedure en de beslissingen van de rechter. Wie het welzijn van het kind vooropstelt, op een coöperatieve manier samenwerkt met de ex-partner en conflicten vermijdt, creëert de beste voorwaarden voor een gezamenlijke scheiding en een stabiele toekomst voor het kind. Bij onzekerheden over vragen rond ouderlijk gezag, omgang of alimentatie is het aan te raden tijdig juridisch advies in te winnen om de rechten en plichten in verband met de scheiding en echtscheiding te verduidelijken.